Cuối bản thảo có một dòng: “Tác giả đã sử dụng công cụ AI trong quá trình thực hiện nghiên cứu.” Người đọc không biết AI đã sửa vài lỗi ngữ pháp hay viết cả phần thảo luận. Biên tập viên phải viết thư hỏi lại, bài chậm thêm hai tuần. Một câu khai báo mơ hồ vừa không bảo vệ được bạn, vừa khiến người khác nghi ngờ nhiều hơn.
Khai báo tốt không dài. Nó chỉ cần trả lời đủ năm câu hỏi mà người đọc sẽ đặt ra.
Năm thành phần của một đoạn khai báo
- Công cụ gì: loại công cụ và tên, kèm phiên bản hoặc thời gian sử dụng nếu quy định yêu cầu. Tên sản phẩm và phiên bản giúp người đọc hiểu bối cảnh, vì năng lực công cụ thay đổi nhanh.
- Dùng vào việc gì: sửa ngôn ngữ, gợi ý cấu trúc, soạn mã, dịch, tìm tài liệu, tóm tắt.
- Ở phần nào: toàn bài, chỉ phần tổng quan, chỉ mã phân tích.
- Kiểm tra thế nào: tác giả đã đọc lại, đối chiếu nguồn, chạy lại mã, sửa sản phẩm ra sao.
- Trách nhiệm: câu xác nhận tác giả chịu trách nhiệm toàn bộ về nội dung.
Thiếu thành phần 2 và 4 là lỗi hay gặp nhất. Thành phần 4 đặc biệt quan trọng: nó cho thấy AI là công cụ bạn điều khiển, không phải người viết thay.
Đặt ở đâu
- Phần phương pháp: khi AI tham gia vào quy trình nghiên cứu (phân tích dữ liệu, mã hoá dữ liệu định tính, sàng lọc tài liệu).
- Lời cảm ơn hoặc mục khai báo riêng: khi AI hỗ trợ viết hoặc ngôn ngữ.
- Thư gửi biên tập: nhắc lại ngắn gọn nếu tạp chí yêu cầu.
- Bài tập, luận văn: theo mẫu của trường hoặc học phần; nhiều nơi có trang khai báo riêng ở đầu bài.
Luôn ưu tiên vị trí mà hướng dẫn tác giả chỉ định. Nếu không có chỉ định, đặt ở phương pháp khi AI ảnh hưởng tới kết quả, ở lời cảm ơn khi chỉ ảnh hưởng tới câu chữ.
Mẫu câu cho từng tình huống
| Tình huống | Mẫu khai báo |
|---|---|
| Sửa ngôn ngữ | “Trong quá trình chuẩn bị bản thảo, tác giả dùng [công cụ] để rà soát ngữ pháp và độ rõ ràng của các đoạn do tác giả tự viết. Tác giả đã xem xét từng đề xuất và chịu hoàn toàn trách nhiệm về nội dung.” |
| Dịch thuật | “Bản thảo được tác giả viết bằng tiếng Việt và dịch sang tiếng Anh với sự hỗ trợ của [công cụ]. Bản dịch đã được tác giả và một đồng nghiệp thành thạo tiếng Anh rà soát, chỉnh sửa thuật ngữ chuyên ngành.” |
| Viết mã | “Mã R ban đầu cho các bước làm sạch dữ liệu và vẽ biểu đồ được soạn với sự hỗ trợ của [công cụ]. Toàn bộ mã đã được tác giả kiểm tra, chạy lại và xác minh trên dữ liệu mô phỏng; mã được lưu tại …” |
| Tìm tài liệu | “[Công cụ] được dùng để gợi ý từ khoá tìm kiếm ở giai đoạn đầu. Tìm kiếm chính thức được thực hiện trên [cơ sở dữ liệu] theo chiến lược mô tả tại …; mọi tài liệu được trích dẫn đều được tác giả đọc trực tiếp.” |
| Góp ý cấu trúc | “Tác giả dùng [công cụ] để nhận góp ý về cấu trúc lập luận của phần Thảo luận. Mọi nội dung được tác giả tự viết; các góp ý được cân nhắc như góp ý của người đọc bản nháp.” |
Các mẫu này mô tả chính xác việc đã làm. Đừng dùng mẫu “sửa ngôn ngữ” nếu thực tế AI đã viết lại cả đoạn.
Những câu nên tránh
- “AI đã được sử dụng.” Không nói gì.
- “AI chỉ được dùng ở mức tối thiểu.” Không kiểm chứng được, và người đọc sẽ tự hỏi “tối thiểu” là bao nhiêu.
- “Không dùng AI” khi thực tế có dùng tính năng viết lại trong trình soạn thảo. Tính năng đó cũng là AI tạo sinh.
- Liệt kê AI như một người đóng góp trong danh sách tác giả hoặc vai trò CRediT.
Ví dụ sửa một đoạn khai báo
Trước: “Nhóm tác giả có sử dụng AI để hỗ trợ viết bài.”
Sau: “Hai tác giả (N.T.H. và L.V.M.) dùng một trợ lý AI tạo sinh, phiên bản sử dụng trong tháng 3–4/2026, để rà soát ngữ pháp phần Mở đầu và Thảo luận do chính họ viết bằng tiếng Anh, và để soạn bản đầu của mã vẽ Hình 2. Mọi đề xuất ngôn ngữ đã được tác giả xem xét từng câu; mã đã được chạy lại và đối chiếu với số liệu gốc. Công cụ không được dùng để tạo nội dung khoa học, phân tích dữ liệu hay tìm tài liệu. Các tác giả chịu trách nhiệm toàn bộ về nội dung bài.”
Đoạn sau dài hơn ba câu nhưng không để lại câu hỏi nào cho biên tập viên. Câu phủ định (“không được dùng để…”) đặc biệt hữu ích: nó khoanh vùng rõ phần việc hoàn toàn là của tác giả.
Với bài tập và luận văn
Nhiều học phần yêu cầu một bản khai chi tiết hơn bài báo, có khi kèm câu hỏi đã dùng và phần trích sản phẩm của AI. Mục đích là giúp người chấm đánh giá đúng phần việc của bạn. Một cấu trúc hữu ích:
- Công cụ và thời gian sử dụng.
- Các việc cụ thể đã giao cho AI, mỗi việc một dòng.
- Ví dụ một yêu cầu tiêu biểu và cách bạn dùng phản hồi.
- Phần nào của bài hoàn toàn không dùng AI.
- Bạn học được gì hoặc thay đổi gì sau khi xem phản hồi của AI (nếu đề bài yêu cầu phản tư).
Nhật ký dùng AI: làm nhẹ việc khai báo
Cách dễ nhất để khai báo chính xác là ghi lại trong lúc làm, không phải nhớ lại lúc nộp. Một bảng đơn giản với năm cột là đủ:
- Ngày.
- Công cụ.
- Việc giao cho AI (một dòng).
- Phần của bài liên quan.
- Bạn đã dùng gì và kiểm tra thế nào.
Sau vài tuần, đoạn khai báo gần như tự viết ra từ nhật ký. Nhật ký cũng là bằng chứng quý nếu bài bị đặt câu hỏi.
Đồng tác giả và khai báo chung
Trong bài nhiều tác giả, mỗi người có thể dùng AI theo cách khác nhau. Trước khi gửi, tác giả liên hệ nên hỏi từng người đã dùng AI vào việc gì, và gộp vào một đoạn khai báo chung. Mọi đồng tác giả cần đọc và đồng ý với đoạn đó, vì cả nhóm cùng chịu trách nhiệm.
Việc nên làm tiếp: tạo file nhật ký năm cột ở trên trong thư mục dự án đang làm, điền lại những lần dùng AI bạn còn nhớ, rồi tiếp tục ghi từ hôm nay. Khi tới lúc nộp bài, phần khai báo chỉ còn là việc chép lại.
Câu hỏi thường gặp
Đoạn khai báo dùng AI cần những gì?
Tên công cụ, việc đã giao cho AI, phần nào của bài liên quan, cách tác giả kiểm tra sản phẩm và câu xác nhận tác giả chịu trách nhiệm toàn bộ về nội dung.
Khai báo dùng AI đặt ở đâu trong bài báo?
Theo hướng dẫn của tạp chí. Nếu không có chỉ định, đặt ở phần phương pháp khi AI ảnh hưởng tới quy trình nghiên cứu, và ở lời cảm ơn hoặc mục khai báo riêng khi AI chỉ hỗ trợ viết.
Chỉ sửa ngữ pháp bằng AI có cần khai báo không?
Tuỳ nơi: một số tạp chí miễn, số khác yêu cầu khai mọi công cụ. Nếu không chắc, khai một câu ngắn là cách an toàn.
Có cần nêu phiên bản công cụ AI không?
Nên nêu nếu quy định yêu cầu hoặc AI ảnh hưởng tới kết quả, vì năng lực công cụ thay đổi theo phiên bản. Với hỗ trợ ngôn ngữ, tên công cụ thường là đủ.
Khai báo dùng AI có làm bài bị đánh giá thấp hơn không?
Khai báo trung thực theo quy định không phải là lý do để từ chối bài. Không khai rồi bị phát hiện mới gây hậu quả nghiêm trọng.
