Một nhóm nghiên cứu cần hình minh hoạ cơ chế cho bài tổng quan. Không ai biết vẽ, thuê người vẽ thì không kịp. Một thành viên dùng công cụ tạo ảnh bằng AI và có ngay một hình đẹp, màu sắc hài hoà. Không ai trong nhóm để ý rằng trong hình, một cấu trúc tế bào nằm sai vị trí và các nhãn chữ nhỏ là những từ không có nghĩa. Biên tập viên thì để ý. Bài bị trả về với yêu cầu thay hình và giải trình, còn trang tạp chí thì ghi nhận thêm một câu hỏi về độ tin cậy của cả nhóm.
Hình ảnh trong học thuật không chỉ để trang trí. Chúng truyền đạt kiến thức, và người đọc tin rằng chúng chính xác. Công cụ tạo ảnh bằng AI tạo ra hình trông đúng, không phải hình đúng, và đó là lý do các quy định về chúng chặt hơn quy định về văn bản.
Ba loại hình, ba mức rủi ro
| Loại hình | Ví dụ | Hướng xử lý phổ biến |
|---|---|---|
| Hình thể hiện dữ liệu, kết quả | Ảnh hiển vi, ảnh gel, ảnh hiện trường, biểu đồ kết quả | Không được dùng AI tạo sinh để tạo hay thay đổi nội dung; đây là làm sai lệch dữ liệu |
| Hình minh hoạ khái niệm | Sơ đồ cơ chế, tóm tắt đồ hoạ, hình bìa | Nhiều tạp chí cấm; một số cho phép nếu khai báo và có quyền sử dụng rõ ràng |
| Hình trong bài trình bày, bài giảng | Hình nền slide, minh hoạ tình huống | Linh hoạt hơn, nhưng vẫn nên ghi chú và không trình bày như ảnh thật |
Quy định cụ thể thay đổi theo từng nhà xuất bản và thay đổi nhanh. Trước khi dùng, đọc mục về AI trong hướng dẫn tác giả của tạp chí đích, kể cả khi bạn đã từng đăng ở đó.
Vì sao hình minh hoạ bằng AI rủi ro hơn bạn nghĩ
- Sai chuyên môn mà trông hợp lý: số chi, vị trí bào quan, hướng dòng chảy, liên kết hoá học. Người ngoài ngành không nhận ra, người trong ngành nhận ra ngay.
- Chữ giả: nhãn và chú thích trong hình thường là chuỗi ký tự vô nghĩa.
- Bản quyền chưa rõ: tình trạng pháp lý của hình do AI tạo ở nhiều nơi còn đang tranh luận, trong khi tạp chí cần bạn chuyển giao hoặc cấp phép quyền sử dụng hình.
- Khó tái tạo, khó sửa: người phản biện yêu cầu đổi một chi tiết, bạn không thể sửa đúng chi tiết đó mà giữ nguyên phần còn lại.
Vùng xám: xử lý ảnh bằng thuật toán có AI
Nhiều thiết bị và phần mềm hiện dùng mô hình học máy để khử nhiễu, tăng độ phân giải hay phân đoạn ảnh hiển vi. Đây không phải là tạo hình từ câu lệnh, nhưng nó vẫn làm thay đổi dữ liệu ảnh. Nguyên tắc chung:
- Ghi rõ trong phần phương pháp: phần mềm, mô hình, tham số, được áp dụng cho ảnh nào.
- Giữ và sẵn sàng cung cấp ảnh gốc chưa xử lý.
- Không dùng công cụ tăng độ phân giải để “làm rõ” chi tiết rồi phân tích chính chi tiết đó như thể thiết bị đã ghi nhận được nó.
- Áp dụng cùng quy trình cho mọi ảnh cần so sánh với nhau.
Nếu tạp chí cho phép hình minh hoạ bằng AI
Ở những nơi cho phép, các điều kiện thường gặp là:
- Khai báo công cụ đã dùng trong chú thích hình và/hoặc phần phương pháp.
- Đảm bảo điều khoản của công cụ cho phép dùng thương mại và cho phép bạn cấp quyền cho nhà xuất bản.
- Tác giả chịu trách nhiệm về độ chính xác khoa học của hình.
Mẫu chú thích: “Hình 1 được tạo ban đầu bằng công cụ tạo ảnh AI [tên, phiên bản] và được các tác giả chỉnh sửa, kiểm tra độ chính xác. Các nhãn được thêm thủ công.”
Cách làm an toàn khi không biết vẽ
Với sơ đồ trong bài báo, các lựa chọn ít rủi ro hơn:
- Vẽ bằng phần mềm đồ hoạ vector hoặc chính công cụ trình chiếu, dùng hình khối đơn giản. Sơ đồ đơn giản mà đúng tốt hơn sơ đồ đẹp mà sai.
- Dùng thư viện biểu tượng khoa học có giấy phép rõ ràng, ghi nguồn theo yêu cầu giấy phép.
- Vẽ tay phác thảo, rồi nhờ người có kỹ năng đồ hoạ hoàn thiện; ghi họ ở phần cảm ơn.
- Dùng AI chỉ để gợi ý bố cục (ví dụ “sắp xếp năm thành phần này thế nào cho dễ đọc”), còn hình cuối cùng tự vẽ.
Poster, slide và bài giảng
Ở hội thảo và lớp học, quy định thường thoáng hơn, nhưng vài nguyên tắc vẫn nên giữ:
- Không dùng ảnh do AI tạo trông như ảnh chụp thật để minh hoạ cho dữ liệu hay sự kiện thật (ví dụ “ảnh thực địa”).
- Ghi một dòng nhỏ “Hình minh hoạ tạo bằng AI” ở góc hình hoặc trang nguồn.
- Với bài giảng, cân nhắc chính hình AI làm ví dụ dạy học: yêu cầu sinh viên tìm lỗi chuyên môn trong một hình do AI tạo là bài tập rất hiệu quả.
Khi đồng tác giả đã lỡ dùng
Trong nhóm lớn, hình thường do một người làm và những người khác không hỏi nguồn. Hãy biến câu hỏi “hình này làm bằng gì?” thành một dòng trong danh sách kiểm tra trước khi nộp, áp dụng cho mọi hình. Nếu phát hiện hình do AI tạo trong bài đã đăng ở tạp chí cấm loại hình này, liên hệ biên tập viên, đề nghị thay hình và đính chính. Tự báo sớm luôn tốt hơn để người đọc phát hiện.
Danh sách kiểm tra trước khi đưa hình vào bài
- Hình này thể hiện dữ liệu hay minh hoạ khái niệm?
- Tạp chí đích nói gì về hình do AI tạo hoặc chỉnh sửa?
- Một chuyên gia trong ngành đã soát từng chi tiết chưa?
- Có chữ, nhãn nào do máy sinh ra không? Đã thay bằng nhãn gõ tay chưa?
- Điều khoản của công cụ có cho phép cấp quyền cho nhà xuất bản không?
- Đã khai báo ở chú thích và phần phương pháp chưa?
Nếu bạn đang chuẩn bị hình cho bài báo, hãy mở hướng dẫn tác giả của tạp chí đích và tìm từ khoá “AI” hoặc “image” ngay hôm nay. Năm phút đọc đó quyết định bạn nên dành buổi chiều để tạo hình hay để vẽ lại.
Câu hỏi thường gặp
Có được dùng hình do AI tạo trong bài báo khoa học không?
Hình thể hiện dữ liệu thì gần như không bao giờ được. Hình minh hoạ khái niệm thì tuỳ tạp chí: nhiều nơi cấm, một số cho phép nếu khai báo, có quyền sử dụng rõ và tác giả chịu trách nhiệm về độ chính xác.
Dùng AI khử nhiễu ảnh hiển vi có phải khai báo không?
Có. Cần ghi rõ phần mềm, mô hình và tham số trong phần phương pháp, giữ ảnh gốc, và áp dụng cùng quy trình cho các ảnh được so sánh.
Hình do AI tạo có vấn đề bản quyền không?
Tình trạng pháp lý còn chưa thống nhất ở nhiều nơi, trong khi tạp chí cần bạn cấp quyền sử dụng hình. Hãy đọc điều khoản của công cụ và quy định của nhà xuất bản trước khi dùng.
Poster hội thảo có được dùng hình AI không?
Thường linh hoạt hơn, nhưng nên ghi chú là hình do AI tạo và không dùng ảnh trông như ảnh thật để minh hoạ cho dữ liệu hay sự kiện thật.
Không biết vẽ thì làm sơ đồ cho bài báo thế nào?
Dùng phần mềm vector hoặc công cụ trình chiếu với hình khối đơn giản, thư viện biểu tượng khoa học có giấy phép, hoặc nhờ người có kỹ năng đồ hoạ. Sơ đồ đơn giản mà đúng tốt hơn sơ đồ đẹp mà sai.
