Sau đợt thực tập sư phạm, một sinh viên nộp bài phản tư 1.500 chữ. Bài kể chi tiết từng tuần: lớp học có bao nhiêu em, giáo viên hướng dẫn nhận xét gì, tiết dạy nào suôn sẻ, tiết nào bị cháy giáo án. Điểm nhận được thấp hơn mong đợi. Lời phê: “Em mô tả rất kỹ, nhưng em đã học được gì, vì sao sự việc diễn ra như vậy, và lần sau em sẽ làm khác thế nào?”
Viết phản tư (reflective writing) là thể loại quen thuộc trong đào tạo giáo viên, điều dưỡng, y khoa, công tác xã hội, và ngày càng phổ biến ở các học phần có dự án hay thực tập. Nó lạ với nhiều sinh viên vì đòi hỏi hai thứ tưởng mâu thuẫn: viết về bản thân, ở ngôi thứ nhất, nhưng vẫn phải có lập luận và dựa trên bằng chứng như một bài học thuật.
Phản tư khác mô tả ở đâu
| Mức độ | Đặc điểm | Câu ví dụ |
|---|---|---|
| Mô tả | Kể lại chuyện gì xảy ra | “Tiết thứ ba, học sinh mất trật tự khi tôi chia nhóm.” |
| Mô tả có cảm nhận | Thêm cảm xúc, nhưng chưa giải thích | “Tôi thấy rất lúng túng và hơi mất tự tin.” |
| Phân tích | Tìm nguyên nhân, xét nhiều góc nhìn, nối với lý thuyết | “Hướng dẫn chia nhóm của tôi dài và đưa ra cùng lúc ba việc; điều này phù hợp với điều lý thuyết tải nhận thức cảnh báo.” |
| Chuyển hoá | Rút ra nguyên tắc và kế hoạch thay đổi cụ thể | “Từ tuần sau, tôi sẽ đưa hướng dẫn từng bước, viết sẵn trên bảng, và kiểm tra hiểu bằng một câu hỏi trước khi chia nhóm.” |
Bài phản tư tốt dành rất ít chỗ cho hai mức đầu và phần lớn cho hai mức sau. Một tỷ lệ tham khảo: mô tả khoảng một phần năm, phần còn lại cho phân tích và hành động.
Hai mô hình hay dùng
Mô hình ba câu hỏi: Chuyện gì đã xảy ra? Vậy thì sao, tức điều đó có ý nghĩa gì, vì sao nó quan trọng? Giờ thì sao, tức tôi sẽ làm gì tiếp theo? Gọn, dễ nhớ, hợp với nhật ký ngắn hằng tuần.
Chu trình phản tư của Gibbs gồm sáu bước: mô tả, cảm nhận, đánh giá (điều gì tốt, điều gì chưa tốt), phân tích (vì sao), kết luận (lẽ ra có thể làm gì khác), kế hoạch hành động. Hợp với bài phản tư dài về một sự việc then chốt.
Mô hình là giàn giáo, không phải khuôn. Nhiều giảng viên không thích bài dùng tên các bước làm tiêu đề một cách máy móc. Hãy hỏi xem học phần có yêu cầu mô hình cụ thể không.
Chọn sự việc để viết
Đừng cố phản tư mọi thứ trong cả kỳ thực tập. Chọn một hai sự việc then chốt (critical incident): khoảnh khắc có điều bất ngờ, điều không như dự tính, hay một quyết định khó. Sự việc không cần phải là thất bại lớn. Một câu hỏi của học sinh mà bạn không trả lời được, hay một lần bệnh nhân từ chối điều trị, thường là chất liệu tốt hơn một buổi “mọi thứ suôn sẻ”.
Ngôi thứ nhất và giọng văn
Bài phản tư dùng ngôi thứ nhất: “tôi đã”, “tôi nhận ra”. Nhưng giọng văn vẫn là giọng học thuật: chính xác, có lập luận, không cường điệu cảm xúc. Nêu cảm xúc khi nó giúp giải thích hành động (“vì lo cháy giáo án, tôi đã bỏ qua phần kiểm tra hiểu”), không nêu cảm xúc để làm bài cảm động.
Trung thực quan trọng hơn hình ảnh đẹp. Một bài chỉ kể thành công và kết luận “tôi đã trưởng thành rất nhiều” thường bị đánh giá thấp hơn một bài phân tích thẳng thắn một sai lầm và cách sửa.
Nối với lý thuyết và bằng chứng
Điều phân biệt bài phản tư học thuật với nhật ký cá nhân là phần nối trải nghiệm với tài liệu. Có ba cách nối:
- Lý thuyết giải thích trải nghiệm: điều bạn gặp là một ví dụ của một khái niệm đã được nghiên cứu.
- Trải nghiệm thách thức lý thuyết: điều giáo trình khuyên không hiệu quả trong bối cảnh của bạn, và bạn thử giải thích vì sao.
- Tài liệu gợi ý cách làm khác: nghiên cứu nào đề xuất chiến lược bạn định thử lần sau.
Hai đến bốn tài liệu có chọn lọc cho bài 1.500 chữ thường đủ. Trích dẫn theo đúng kiểu học phần yêu cầu, như mọi bài học thuật khác.
Bảo mật khi viết về người khác
Bài phản tư trong thực hành nghề thường nhắc đến học sinh, bệnh nhân, thân chủ, đồng nghiệp. Không dùng tên thật, không nêu chi tiết có thể nhận ra người đó (tên trường, khoa, ngày cụ thể, đặc điểm bệnh hiếm). Dùng cách gọi chung (“một học sinh lớp 7”, “bệnh nhân A”) và nói rõ trong bài rằng mọi chi tiết nhận dạng đã được thay đổi. Nhiều chương trình đào tạo có quy định riêng về điều này; hãy đọc kỹ.
Ví dụ viết lại một đoạn
Bản mô tả: “Trong buổi thực hành, bệnh nhân lớn tuổi không hợp tác khi tôi đo huyết áp. Tôi cảm thấy căng thẳng. Sau đó chị điều dưỡng hướng dẫn đã giúp tôi.”
Bản phản tư: “Khi tôi đo huyết áp cho một bệnh nhân lớn tuổi, bà rút tay lại hai lần. Nhìn lại, tôi đã bắt đầu thao tác mà không giải thích mình sắp làm gì, và đứng ở vị trí bà khó nhìn thấy tôi. Tài liệu về giao tiếp với người cao tuổi nhấn mạnh việc giới thiệu bản thân và báo trước từng bước; tôi đã bỏ qua cả hai vì muốn hoàn thành nhanh trong khi điều dưỡng hướng dẫn đang quan sát. Từ buổi sau, tôi sẽ tự giới thiệu, ngồi ngang tầm mắt người bệnh và nói trước mỗi thao tác, rồi ghi lại trong nhật ký thực hành xem cách này có làm giảm số lần người bệnh từ chối không.”
Checklist trước khi nộp
- Phần mô tả không quá khoảng một phần năm bài.
- Có ít nhất một đoạn phân tích nguyên nhân, xét hơn một cách giải thích.
- Có nối với tài liệu, trích dẫn đúng kiểu.
- Kết thúc bằng kế hoạch hành động cụ thể, đo được hoặc quan sát được.
- Không có tên thật hay chi tiết nhận dạng.
- Đáp ứng đúng mô hình hay tiêu chí mà học phần yêu cầu.
Việc làm tiếp: chọn một sự việc trong tuần vừa qua, viết đúng ba đoạn theo ba câu hỏi “chuyện gì đã xảy ra, vậy thì sao, giờ thì sao”, mỗi đoạn khoảng 100 chữ. Làm đều mỗi tuần, đến lúc viết bài phản tư cuối kỳ, bạn đã có sẵn chất liệu và đã quen giọng văn.
Câu hỏi thường gặp
Bài viết phản tư là gì?
Là bài viết ở ngôi thứ nhất phân tích một trải nghiệm học tập hoặc thực hành, giải thích vì sao sự việc diễn ra như vậy, nối với lý thuyết và rút ra điều sẽ làm khác lần sau. Nó phổ biến trong đào tạo giáo viên, điều dưỡng, y khoa và công tác xã hội.
Bài phản tư có được dùng ngôi thứ nhất không?
Có, và thường là bắt buộc. Tuy vậy giọng văn vẫn phải chính xác, có lập luận và dựa trên bằng chứng như bài học thuật, không cường điệu cảm xúc.
Chu trình phản tư Gibbs gồm những bước nào?
Gồm sáu bước: mô tả, cảm nhận, đánh giá, phân tích, kết luận và kế hoạch hành động. Mô hình này hợp với bài phản tư về một sự việc then chốt.
Bài phản tư có cần trích dẫn tài liệu không?
Thường có. Nối trải nghiệm với lý thuyết hay nghiên cứu là điều phân biệt bài phản tư học thuật với nhật ký cá nhân. Vài tài liệu có chọn lọc, trích dẫn đúng kiểu, thường là đủ.
Viết về học sinh hay bệnh nhân trong bài phản tư cần lưu ý gì?
Không dùng tên thật và không nêu chi tiết có thể nhận ra người đó. Dùng cách gọi chung, nói rõ các chi tiết nhận dạng đã được thay đổi, và tuân theo quy định bảo mật của chương trình đào tạo.
