Một nghiên cứu sinh chuẩn bị bảo vệ bằng cách làm bộ slide bốn mươi trang, tập thuyết trình đến thuộc lòng từng câu. Phần trình bày trôi chảy. Rồi thành viên hội đồng đầu tiên hỏi: “Nếu bắt đầu lại, em sẽ thiết kế nghiên cứu khác đi ở điểm nào?” Cô im lặng khá lâu, rồi trả lời vòng vo. Câu hỏi không khó. Chỉ là cô chưa từng nghĩ về nó, vì cả quá trình chuẩn bị xoay quanh phần mình nói, không phải phần mình bị hỏi.
Hình thức bảo vệ rất khác nhau giữa các nước và các cơ sở: có nơi bảo vệ công khai với phần trình bày dài, có nơi là buổi vấn đáp kín kéo dài vài giờ với hai giám khảo (viva), có nơi qua nhiều cấp hội đồng. Quy trình cụ thể do quy chế của cơ sở đào tạo quyết định. Nhưng ở hầu hết mọi hình thức, phần hỏi đáp là nơi hội đồng đánh giá bạn thật sự hiểu công trình của mình đến đâu.
Hội đồng thật sự muốn kiểm tra điều gì
- Công trình là của bạn: bạn hiểu mọi lựa chọn trong đó và giải thích được vì sao.
- Bạn biết vị trí công trình trong lĩnh vực: nó đóng góp gì so với những gì đã có.
- Bạn nhìn thấy giới hạn: và không phòng thủ khi bị chỉ ra.
- Bạn có thể suy nghĩ như một nhà nghiên cứu độc lập: trả lời được câu hỏi mà bạn chưa chuẩn bị trước.
Hội đồng thường không tìm cách đánh trượt. Họ tìm bằng chứng để yên tâm rằng bạn xứng đáng với học vị.
Đọc lại luận án như một giám khảo
Khi nộp luận án, bạn thường đã quá quen với văn bản. Khoảng hai ba tuần trước buổi bảo vệ, đọc lại toàn bộ với tư thế người chấm:
- Đọc liền một mạch như đọc bài của người khác, ghi chú bên lề những chỗ mình sẽ hỏi nếu là giám khảo.
- Lập danh sách lỗi đã phát hiện: lỗi chính tả, bảng đánh số sai, trích dẫn thiếu. Chuẩn bị một trang đính chính nếu quy chế cho phép; tự chỉ ra lỗi trước tốt hơn bị phát hiện.
- Tóm tắt mỗi chương trong ba câu, trên một trang giấy. Trang này là “bản đồ” bạn mang vào phòng nếu được phép.
- Đọc lại những công bố quan trọng xuất hiện sau khi bạn viết xong chương tổng quan. Câu hỏi “em có biết nghiên cứu mới của nhóm X không” rất hay gặp.
Các nhóm câu hỏi hay gặp
| Nhóm | Ví dụ câu hỏi | Chuẩn bị gì |
|---|---|---|
| Tổng quan | “Tóm tắt luận án trong hai phút.” “Đóng góp chính là gì?” | Một đoạn nói hai phút và ba đóng góp đánh số |
| Động cơ và bối cảnh | “Vì sao chọn đề tài này?” “Vì sao câu hỏi này quan trọng?” | Câu trả lời gắn với khoảng trống trong tài liệu, không chỉ sở thích cá nhân |
| Phương pháp | “Vì sao chọn cỡ mẫu này?” “Sao không dùng phương pháp Y?” | Lý do cho từng lựa chọn lớn và phương án thay thế đã cân nhắc |
| Kết quả | “Kết quả này có thể giải thích cách khác không?” | Các giải thích thay thế và vì sao bạn nghiêng về cách của mình |
| Giới hạn | “Điểm yếu lớn nhất của luận án là gì?” | Hai ba giới hạn thật, kèm ảnh hưởng của chúng đến kết luận |
| Nhìn lại, nhìn tới | “Làm lại thì em đổi gì?” “Bước tiếp theo là gì?” | Một điều thay đổi cụ thể và một hướng nghiên cứu tiếp |
Khung trả lời một câu hỏi khó
Trả lời ngay lập tức không phải lúc nào cũng tốt. Một cấu trúc giúp giữ bình tĩnh:
- Xác nhận câu hỏi: “Nếu em hiểu đúng, thầy/cô đang hỏi về…” Việc này cho bạn thời gian và tránh trả lời lạc đề.
- Trả lời trực tiếp bằng một hai câu trước.
- Đưa lý do hoặc bằng chứng: chỉ vào chương, bảng, trang cụ thể nếu được.
- Thừa nhận giới hạn nếu có: “Đây đúng là một hạn chế; trong luận án em đã… và nếu có thêm thời gian em sẽ…”.
- Dừng. Nói dài sau khi đã trả lời xong thường mở thêm cửa cho câu hỏi khó hơn.
Khi không biết câu trả lời
Sẽ có câu bạn không biết. Điều tệ nhất là bịa. Các cách xử lý trung thực:
- “Em chưa xem xét khía cạnh đó. Suy nghĩ ngay lúc này, em cho rằng… vì…” (suy luận thành tiếng cho thấy cách bạn tư duy).
- “Em không chắc về nghiên cứu đó. Thầy/cô có thể cho em biết thêm để em hiểu câu hỏi đúng hơn không?”
- “Đó là câu hỏi hay mà luận án chưa trả lời được; em thấy đây là một hướng nghiên cứu tiếp theo.”
Hội đồng đánh giá cao sự trung thực và khả năng suy luận hơn một câu trả lời trơn tru nhưng rỗng.
Bảo vệ thử: đáng giá nhất trong mọi bước chuẩn bị
Nhờ người hướng dẫn hoặc hai ba đồng nghiệp đóng vai hội đồng, tốt nhất có một người ngoài chuyên ngành hẹp của bạn. Yêu cầu họ hỏi khó, ngắt lời, hỏi những câu lạc khỏi phần bạn chuẩn bị. Ghi âm hoặc ghi chép lại, rồi xem:
- Câu nào bạn trả lời quá dài?
- Câu nào bạn trả lời mà thực ra không trả lời?
- Bạn có thói quen phòng thủ, ví dụ bắt đầu bằng “không, nhưng…”, không?
Hai buổi bảo vệ thử cách nhau một tuần thường giúp nhiều hơn mười lần tập thuyết trình một mình.
Phần trình bày: ngắn hơn bạn nghĩ
Nếu hình thức bảo vệ có phần trình bày, hãy giữ đúng thời gian quy định và tập trung vào câu hỏi, cách tiếp cận, kết quả chính và đóng góp. Không cần trình bày mọi chi tiết; hội đồng đã đọc luận án. Chuẩn bị thêm vài slide dự phòng ở cuối cho những câu hỏi đoán trước, như bảng phân tích bổ sung hay sơ đồ thiết kế chi tiết.
Ngày bảo vệ: những điều nhỏ mà quan trọng
- Mang một bản luận án có đánh dấu trang, danh sách đính chính, giấy bút để ghi câu hỏi.
- Ghi lại câu hỏi dài trước khi trả lời, nhất là câu nhiều vế.
- Uống nước, nói chậm. Tạm dừng vài giây để suy nghĩ là bình thường.
- Ghi chép các yêu cầu chỉnh sửa ngay sau buổi, khi còn nhớ rõ.
Ba tuần trước bảo vệ, việc nên làm đầu tiên là viết ra hai mươi câu hỏi bạn sợ nhất và trả lời từng câu thành tiếng trong hai phút. Những câu bạn trả lời chưa trôi chính là nội dung cho buổi bảo vệ thử đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Chuẩn bị bảo vệ luận án cần làm những gì?
Đọc lại toàn bộ luận án với tư thế giám khảo, lập danh sách lỗi và đính chính, chuẩn bị câu trả lời cho các nhóm câu hỏi hay gặp, cập nhật nghiên cứu mới và tổ chức ít nhất một buổi bảo vệ thử.
Hội đồng bảo vệ luận án hay hỏi gì?
Thường hỏi về đóng góp chính, lý do chọn đề tài, lựa chọn phương pháp, cách giải thích kết quả, giới hạn của nghiên cứu, điều sẽ làm khác nếu bắt đầu lại và hướng nghiên cứu tiếp theo.
Không trả lời được câu hỏi của hội đồng thì sao?
Đừng bịa. Hãy thừa nhận, suy luận thành tiếng về cách bạn sẽ tiếp cận vấn đề, hoặc xin làm rõ câu hỏi. Hội đồng đánh giá cao sự trung thực và khả năng tư duy.
Có nên chỉ ra lỗi trong luận án trước khi bảo vệ không?
Nên, nếu quy chế cho phép nộp hoặc mang theo danh sách đính chính. Tự phát hiện và sửa lỗi cho thấy bạn đọc kỹ công trình của mình.
Bảo vệ thử có cần thiết không?
Rất nên làm. Nhờ người hướng dẫn hoặc đồng nghiệp đóng vai hội đồng và hỏi khó giúp bạn phát hiện câu trả lời dài dòng, lạc đề hoặc phòng thủ trước ngày thật.
