Một nghiên cứu sinh năm hai nhận ra người hướng dẫn đã chuyển trọng tâm sang một lĩnh vực khác, trả lời email sau ba bốn tuần, và mỗi buổi gặp đều gợi ý một hướng mới cho đề tài. Cô im lặng thêm sáu tháng vì sợ bị coi là vô ơn. Khi cuối cùng cô nói chuyện với người phụ trách sau đại học, việc thêm một đồng hướng dẫn chỉ mất ba tuần. Sáu tháng im lặng mới là phần đắt nhất.
Đổi người hướng dẫn hay đổi hướng đề tài giữa chừng không hiếm, và không phải dấu hiệu thất bại. Nhưng làm đúng trình tự quan trọng hơn quyết định có đổi hay không. Bài này đưa ra một thang lựa chọn từ nhẹ đến nặng và cách đi qua từng bậc.
Ma sát bình thường hay vấn đề cấu trúc
Mọi quan hệ hướng dẫn đều có lúc khó chịu: góp ý gay gắt về bản nháp, bất đồng về phương pháp, một giai đoạn người hướng dẫn quá bận. Những điều đó là ma sát bình thường. Vấn đề cấu trúc là khi một trong các dấu hiệu sau kéo dài nhiều tháng:
- Không có buổi gặp nào hoặc email không được trả lời trong khoảng thời gian dài, lặp đi lặp lại.
- Đề tài liên tục bị đổi hướng mà không có lý do học thuật rõ ràng.
- Người hướng dẫn không có chuyên môn cho hướng mà đề tài đã phát triển tới.
- Người hướng dẫn sắp chuyển trường, nghỉ dài hạn hoặc nghỉ hưu.
- Có hành vi không phù hợp: xúc phạm, áp lực đứng tên, yêu cầu làm việc không liên quan đến nghiên cứu.
Dấu hiệu cuối cùng thuộc loại khác: nó cần được báo theo kênh chính thức của trường, không chỉ là chuyện đổi người.
Thang lựa chọn từ nhẹ đến nặng
| Bậc | Lựa chọn | Phù hợp khi |
|---|---|---|
| 1 | Thống nhất lại kỳ vọng bằng văn bản: tần suất gặp, thời gian phản hồi bản nháp, ai quyết định điều gì | Vấn đề chủ yếu là giao tiếp và kỳ vọng lệch nhau |
| 2 | Thêm một đồng hướng dẫn hoặc cố vấn | Thiếu chuyên môn ở một mảng, hoặc người hướng dẫn chính quá bận |
| 3 | Điều chỉnh phạm vi đề tài trong cùng lĩnh vực | Câu hỏi ban đầu không khả thi, nhưng dữ liệu và phương pháp vẫn dùng được |
| 4 | Đổi người hướng dẫn chính trong cùng khoa | Vấn đề cấu trúc kéo dài hoặc đề tài đã chuyển sang lĩnh vực của người khác |
| 5 | Chuyển trường hoặc chương trình | Không có người phù hợp ở trường hiện tại, hoặc đi theo người hướng dẫn chuyển trường |
Bắt đầu từ bậc thấp nhất có thể giải quyết vấn đề. Mỗi bậc cao hơn tốn thêm thời gian, thủ tục và vốn quan hệ.
Nói chuyện với ai, theo thứ tự nào
- Một người ngoài cuộc có kinh nghiệm: người phụ trách sau đại học của khoa, thành viên hội đồng theo dõi, hoặc bộ phận hỗ trợ nghiên cứu sinh. Họ biết quy chế và đã thấy nhiều trường hợp tương tự.
- Người hướng dẫn hiện tại, trừ khi có lý do an toàn để không làm vậy. Phần lớn người hướng dẫn chấp nhận thay đổi dễ hơn bạn nghĩ nếu được nói thẳng và tôn trọng.
- Người hướng dẫn tiềm năng, sau khi đã rõ thủ tục và đã nói với người hiện tại. Tiếp cận người mới trong khi người cũ chưa biết dễ tạo ra tình huống khó xử cho cả ba.
Dữ liệu, bản thảo và quyền tác giả
Đây là phần hay bị bỏ qua và gây tranh chấp nhất về sau:
- Dữ liệu: dữ liệu thu thập bằng kinh phí đề tài của nhóm cũ có thể thuộc nhóm đó theo quy định của trường và nhà tài trợ. Hỏi rõ bạn có được tiếp tục dùng trong luận án không.
- Bản thảo đang làm: thống nhất ai tiếp tục, ai đứng tên, ai là tác giả liên hệ.
- Mã, quy trình, mẫu vật: cái gì được mang theo, cái gì ở lại.
- Ghi lại bằng văn bản: một email tóm tắt những gì đã thống nhất, gửi cho các bên liên quan, là đủ để tránh hiểu lầm sau này.
Cuộc nói chuyện với người hướng dẫn hiện tại
Giữ trọng tâm vào dự án, không vào con người. Một khung có thể dùng:
- Ghi nhận điều đã nhận được: “Em học được nhiều từ thầy về phần thiết kế nghiên cứu.”
- Nêu vấn đề của dự án: “Hướng đề tài bây giờ cần nhiều phân tích mạng lưới, là mảng em cần người hướng dẫn chuyên sâu hơn.”
- Đề xuất phương án cụ thể: “Em muốn đề xuất mời cô X làm đồng hướng dẫn” hoặc “Em đang cân nhắc chuyển người hướng dẫn chính sang cô X, và rất mong thầy tiếp tục ở vai trò đồng hướng dẫn nếu thầy thấy phù hợp.”
- Hỏi ý kiến và thống nhất bước tiếp theo, kể cả chuyện dữ liệu và bản thảo.
Đổi hướng đề tài: giữ lại được gì
Đổi hướng không có nghĩa là bắt đầu lại từ đầu. Trước khi quyết định, liệt kê những gì đã có: phần tổng quan, kỹ năng phương pháp, dữ liệu, công cụ đo đã kiểm định, các mối liên hệ hiện trường. Hướng mới nào giữ lại được nhiều nhất trong danh sách đó thường là hướng khả thi nhất. Nhiều luận án tốt ra đời từ việc chuyển câu hỏi trong khi giữ nguyên dữ liệu.
Áp dụng: bảy bước nếu bạn đang cân nhắc thay đổi
- Viết ra vấn đề cụ thể, kèm thời điểm và ví dụ, tách sự việc khỏi cảm xúc.
- Xác định vấn đề thuộc bậc nào trong thang ở trên.
- Đọc quy chế của trường về đổi người hướng dẫn và điều chỉnh đề tài.
- Hẹn gặp người phụ trách sau đại học hoặc thành viên hội đồng theo dõi.
- Nói chuyện với người hướng dẫn hiện tại theo khung ở trên.
- Làm rõ bằng văn bản về dữ liệu, bản thảo và quyền tác giả.
- Cập nhật kế hoạch thời gian và xin gia hạn chính thức nếu thay đổi làm chậm tiến độ.
Nếu bạn đã cảm thấy không ổn từ vài tháng nay, đừng đợi thêm. Việc cần làm tuần này chỉ là bước 1 và bước 4: viết vấn đề ra một trang và đặt một cuộc hẹn. Những bước còn lại sẽ rõ hơn nhiều sau cuộc gặp đó.
Câu hỏi thường gặp
Đổi người hướng dẫn có ảnh hưởng xấu đến sự nghiệp không?
Nếu làm chuyên nghiệp, thường không. Nhiều nghiên cứu sinh đổi người hướng dẫn vì đề tài chuyển hướng hoặc người hướng dẫn chuyển trường. Điều gây hại là để mâu thuẫn kéo dài và rời đi trong căng thẳng.
Nên nói với ai trước khi quyết định đổi người hướng dẫn?
Thường là người phụ trách sau đại học của khoa hoặc một thành viên hội đồng theo dõi, những người biết quy chế và có kinh nghiệm với các trường hợp tương tự. Trao đổi với họ là bảo mật trong phạm vi quy định của trường.
Đổi người hướng dẫn thì dữ liệu đã thu thập thuộc về ai?
Tùy quy định của trường, nguồn tài trợ và thoả thuận ban đầu. Dữ liệu từ đề tài có tài trợ của người hướng dẫn cũ có thể thuộc nhóm nghiên cứu đó. Làm rõ bằng văn bản trước khi chuyển.
Đổi đề tài vào năm thứ hai có quá muộn không?
Không nhất thiết, đặc biệt nếu bạn giữ được phương pháp, dữ liệu hoặc phần tổng quan đã làm. Đổi hướng trong cùng lĩnh vực thường khả thi hơn nhiều so với đổi hẳn sang câu hỏi mới hoàn toàn.
Có cách nào cải thiện tình hình mà không cần đổi người hướng dẫn?
Có: thống nhất lại kỳ vọng bằng văn bản, thêm một đồng hướng dẫn, hoặc đổi tần suất và hình thức gặp. Nhiều vấn đề được giải quyết ở những bậc này.
