Bản nhận xét của người phản biện thứ hai có mười điểm. Ba điểm đầu sắc sảo. Điểm thứ tư viết: “Tác giả cần cập nhật tổng quan với các công trình quan trọng sau”, kèm danh sách bảy bài, cả bảy cùng một tác giả, trong đó bốn bài chẳng liên quan gì tới chủ đề. Nhiều nghiên cứu sinh sẽ thêm hết cho xong, vì sợ bị từ chối. Đó chính là cơ chế khiến ép trích dẫn (coercive citation) tồn tại được.
Trích dẫn là tiền tệ của học thuật: nó nuôi chỉ số h, chỉ số tạp chí, xếp hạng. Ở đâu có tiền tệ thì có người in tiền giả. Bài này giúp bạn nhận ra các dạng thao túng trích dẫn, xử lý khi mình là nạn nhân, và tránh vô tình trở thành người tham gia.
Các dạng thao túng trích dẫn thường gặp
| Dạng | Ai làm | Dấu hiệu |
|---|---|---|
| Ép trích dẫn từ phản biện | Người phản biện | Yêu cầu dẫn nhiều bài cùng tác giả, không giải thích liên quan |
| Ép trích dẫn từ biên tập viên | Biên tập viên, tạp chí | “Gợi ý” dẫn thêm bài đăng trên chính tạp chí đó, không kèm lý do chuyên môn |
| Vòng trích dẫn (citation cartel) | Nhóm tác giả hoặc nhóm tạp chí | Các bên dẫn nhau dày đặc bất thường so với phần còn lại của lĩnh vực |
| Tự trích dẫn quá mức | Tác giả | Tỷ lệ tự dẫn cao và nhiều bài tự dẫn không liên quan tới luận điểm |
| Trích dẫn “độn” | Tác giả | Chuỗi năm, sáu nguồn sau một câu hiển nhiên |
Không phải yêu cầu trích dẫn nào cũng xấu
Phản biện có quyền và có trách nhiệm chỉ ra tài liệu quan trọng bạn bỏ sót. Kể cả khi họ gợi ý bài của chính họ: người phản biện được chọn vì làm cùng lĩnh vực, nên bài của họ đôi khi thực sự liên quan. Phân biệt bằng ba câu hỏi:
- Có lý do chuyên môn cụ thể không? “Bài X dùng cùng thang đo trên quần thể tương tự, kết quả trái ngược với bạn” là lý do. “Cần cập nhật tổng quan” là không.
- Tỷ lệ có hợp lý không? Một hai bài của phản biện trong danh sách gợi ý dài là bình thường. Bảy trên bảy là bất thường.
- Việc thêm có làm bài tốt hơn không? Nếu bạn đọc bài được gợi ý và không có chỗ nào tự nhiên để dẫn, đó là tín hiệu.
Cách phản hồi: đọc trước, quyết định sau
Đừng thêm mù và cũng đừng gạt đi ngay. Quy trình:
- Đọc thật từng bài được gợi ý (ít nhất phần tóm tắt và kết quả).
- Chia thành ba nhóm: liên quan thật, liên quan một phần, không liên quan.
- Thêm nhóm thứ nhất vào đúng chỗ trong bài, ghi rõ vị trí trong thư trả lời.
- Với nhóm còn lại, trả lời ngắn, lịch sự, có lý do.
Mẫu câu cho thư trả lời phản biện:
- “Chúng tôi cảm ơn phản biện đã gợi ý các tài liệu này. Chúng tôi đã bổ sung [bài A] và [bài B] vào đoạn 2.3 vì hai nghiên cứu này dùng cùng thang đo. Các bài còn lại tập trung vào [chủ đề khác], nên chúng tôi thấy chưa phù hợp để đưa vào phạm vi của bản thảo này.”
- Trong thư riêng gửi biên tập viên (nếu hệ thống cho phép phần bình luận bí mật): “Chúng tôi lưu ý rằng phần lớn tài liệu được đề xuất ở nhận xét 4 thuộc cùng một nhóm tác giả và không liên quan trực tiếp tới câu hỏi nghiên cứu. Chúng tôi đã đưa vào những bài phù hợp.”
Biên tập viên tử tế sẽ không từ chối bài vì bạn không dẫn bài không liên quan. Nếu tạp chí gây sức ép, đó là thông tin quý về tạp chí đó.
Khi chính tạp chí gợi ý dẫn thêm bài của mình
Một số thư quyết định có câu kiểu “tác giả nên xem xét các bài gần đây đăng trên tạp chí chúng tôi”. Nếu kèm danh sách bài thực sự liên quan, đó có thể là thiện ý. Nếu là yêu cầu chung chung áp cho mọi bài, đó là ép trích dẫn cấp tạp chí, một hành vi mà COPE coi là không phù hợp. Bạn có thể từ chối lịch sự như trên; nếu áp lực tiếp tục, bạn có quyền rút bài và báo với nhà xuất bản.
Tự trích dẫn: bao nhiêu là quá?
Không có con số chuẩn chung cho mọi lĩnh vực. Người làm hướng hẹp, liên tục phát triển một chương trình nghiên cứu, tự nhiên sẽ dẫn nhiều bài của mình. Câu hỏi đúng là mỗi lần tự dẫn có phục vụ luận điểm không. Thử phép kiểm: nếu một đồng nghiệp khác viết bài này, họ có dẫn bài đó của bạn không? Nếu không, bỏ đi.
Các cơ sở dữ liệu trích dẫn và một số chỉ số tạp chí đã tách hoặc loại tự trích dẫn khi tính toán, và các hội đồng xét duyệt cũng hay nhìn chỉ số không tính tự dẫn. Độn tự trích dẫn vì thế vừa rủi ro vừa ít tác dụng.
Đừng vô tình tham gia vòng trích dẫn
Các thoả thuận kiểu “nhóm mình dẫn bài nhau cho chỉ số lên” thường bắt đầu vô hại, trong nhóm bạn học hay đồng nghiệp. Vài dấu hiệu nên dừng lại: có người gửi danh sách bài “nhờ dẫn”, bạn được đề nghị dẫn đổi lấy việc được dẫn, hoặc bạn thêm nguồn mà chưa đọc. Khi phản biện, hãy tự hỏi mình có đang làm đúng điều bạn khó chịu khi bị làm hay không: chỉ gợi ý bài của mình khi có lý do cụ thể, và luôn viết lý do đó ra.
Khi nào báo tạp chí hoặc nhà xuất bản
- Phản biện yêu cầu nhiều bài không liên quan và điều kiện hoá việc chấp nhận bài vào đó.
- Biên tập viên nói thẳng hoặc ngầm rằng bài sẽ được xét thuận lợi hơn nếu dẫn thêm bài của tạp chí.
- Bạn nhận lời mời tham gia trao đổi trích dẫn.
Lưu lại nguyên văn thư, viết ngắn gọn, mô tả sự việc chứ không suy diễn động cơ, gửi cho tổng biên tập hoặc bộ phận liêm chính của nhà xuất bản.
Việc có thể làm hôm nay: mở bản thảo đang viết, rà danh mục tài liệu và đánh dấu mọi nguồn bạn chưa đọc tận mắt hoặc thêm vào chỉ vì ai đó yêu cầu. Mỗi nguồn còn lại nên trả lời được câu hỏi “nó chứng minh câu nào trong bài của tôi?”.
Câu hỏi thường gặp
Phản biện yêu cầu trích dẫn bài của họ thì có bắt buộc phải làm theo?
Không. Bạn nên đọc các bài được gợi ý, thêm những bài thực sự liên quan và giải thích lịch sự vì sao không thêm phần còn lại. Biên tập viên nghiêm túc sẽ không từ chối bài chỉ vì lý do này.
Ép trích dẫn (coercive citation) là gì?
Là khi phản biện, biên tập viên hoặc tạp chí yêu cầu tác giả dẫn các công trình nhất định để tăng chỉ số trích dẫn, không vì lý do chuyên môn. COPE xếp đây là hành vi không phù hợp trong công bố.
Tự trích dẫn bao nhiêu phần trăm là quá nhiều?
Không có ngưỡng chung vì tuỳ lĩnh vực và độ hẹp của hướng nghiên cứu. Điều quan trọng là mỗi lần tự dẫn có phục vụ luận điểm hay không; nếu người khác viết bài đó sẽ không dẫn, thì nên bỏ.
Vòng trích dẫn chéo bị phát hiện như thế nào?
Các cơ sở dữ liệu trích dẫn và nhà xuất bản phân tích mạng trích dẫn để tìm nhóm tác giả hoặc tạp chí dẫn nhau dày bất thường. Tạp chí liên quan có thể bị loại khỏi danh mục chỉ số.
Nên báo ép trích dẫn cho ai?
Gửi cho tổng biên tập của tạp chí, hoặc bộ phận liêm chính của nhà xuất bản nếu biên tập viên là người gây sức ép. Giữ nguyên văn thư và mô tả sự việc, tránh suy đoán động cơ.
