Một nghiên cứu sinh ngành truyền thông thu 40.000 bình luận từ các nhóm phụ huynh trên mạng xã hội để phân tích nỗi lo về thi cử. Trong luận án, cô trích nguyên văn hai mươi bình luận “tiêu biểu”, bỏ tên người viết. Một tuần sau khi luận án được đưa lên thư viện số, một phụ huynh gõ đúng câu bình luận của mình vào ô tìm kiếm và thấy nó hiện ra trong luận án, cạnh nhận xét về “kiểu phụ huynh gây áp lực”. Tên đã bỏ, nhưng chỉ một lần tìm kiếm là truy ngược được người viết.
Dữ liệu từ mạng xã hội, diễn đàn và trang web là mỏ vàng cho nghiên cứu xã hội, giáo dục, y tế công cộng. Nó cũng đặt ra những câu hỏi đạo đức mà các quy trình dành cho khảo sát và phỏng vấn không trả lời hết.
“Công khai” là một phổ, không phải công tắc bật tắt
Người viết một bình luận công khai không nhất thiết hình dung nó sẽ thành dữ liệu nghiên cứu. Mức độ kỳ vọng riêng tư khác nhau theo bối cảnh:
| Loại nội dung | Kỳ vọng riêng tư | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Tài khoản của tổ chức, người của công chúng phát ngôn chính thức | Thấp | Có thể trích và nêu tên, như trích văn bản công bố |
| Bài đăng công khai của cá nhân về chủ đề thông thường | Trung bình | Phân tích tổng hợp được; trích nguyên văn cần cân nhắc |
| Nhóm công khai về chủ đề nhạy cảm (bệnh tật, sức khoẻ tâm thần, xu hướng tính dục) | Cao | Cần hội đồng đạo đức xem xét, hạn chế trích nguyên văn |
| Nhóm kín, nhóm cần duyệt thành viên | Rất cao | Cần sự đồng ý của quản trị nhóm và thường của thành viên |
| Tin nhắn riêng | Tuyệt đối | Không dùng nếu không có đồng ý rõ ràng |
Người tham gia nhóm kín với tư cách thành viên rồi âm thầm thu dữ liệu là trường hợp vi phạm rõ nhất, kể cả khi về kỹ thuật bạn “có quyền xem”.
Có cần hội đồng đạo đức không?
Quy định mỗi nơi khác nhau: có trường coi phân tích dữ liệu công khai không định danh là miễn xét, có trường yêu cầu nộp hồ sơ cho mọi nghiên cứu dùng dữ liệu của con người. Cách an toàn là hỏi hội đồng đạo đức của trường trước khi thu, mô tả rõ nguồn, cách thu, cách lưu và cách trích dẫn. Ngay cả khi được miễn, bạn sẽ có văn bản để trình tạp chí khi được hỏi.
Hướng dẫn đạo đức cho nghiên cứu trên internet của Hiệp hội các nhà nghiên cứu internet (AoIR) là tài liệu tham khảo tốt để lập luận trong hồ sơ, vì nó được viết đúng cho những tình huống xám như trên.
Điều khoản của nền tảng và thu thập tự động
- Đọc điều khoản sử dụng và chính sách cho nhà nghiên cứu của nền tảng. Một số nền tảng cấm thu dữ liệu tự động ngoài giao diện lập trình chính thức.
- Ưu tiên kênh truy cập chính thức dành cho nghiên cứu nếu có, hoặc bộ dữ liệu đã được chia sẻ hợp pháp.
- Thu tối thiểu: chỉ các trường cần cho câu hỏi nghiên cứu. Không cần ảnh đại diện, danh sách bạn bè, vị trí thì đừng thu.
- Ghi lại ngày thu, từ khoá, phạm vi, công cụ, để phần phương pháp minh bạch.
Trích nguyên văn: điểm hay bị bỏ qua nhất
Bỏ tên người viết không đủ để ẩn danh, vì công cụ tìm kiếm có thể truy ngược câu chữ. Các lựa chọn, từ an toàn nhất:
- Không trích nguyên văn, chỉ mô tả và tóm lược ý.
- Diễn đạt lại có kiểm soát (tạo ví dụ tổng hợp giữ ý nhưng đổi câu chữ), và ghi rõ trong phương pháp rằng trích dẫn đã được biến đổi để bảo vệ người viết. Thử lại bằng công cụ tìm kiếm để chắc không truy ngược được.
- Xin phép người viết nếu thật sự cần nguyên văn, ví dụ khi cách diễn đạt chính là đối tượng phân tích.
Với nội dung nhạy cảm, lựa chọn 1 hoặc 2 gần như luôn là đúng. Ảnh chụp màn hình bài đăng trong bài báo gần như không bao giờ phù hợp với người dùng cá nhân.
Lưu trữ và chia sẻ dữ liệu thu được
Bộ dữ liệu mạng xã hội thô chứa tên người dùng, đường dẫn hồ sơ, đôi khi thông tin nhạy cảm. Hãy tách mã định danh sang file riêng, mã hoá lưu trữ, và giới hạn người truy cập. Khi chia sẻ dữ liệu theo yêu cầu dữ liệu mở, thường chỉ nên chia sẻ mã định danh bài đăng (để người khác tự truy xuất theo điều khoản nền tảng) và mã phân tích, không chia sẻ nội dung thô. Nếu người dùng đã xoá bài, tôn trọng quyết định đó trong phần dữ liệu công bố.
Khi nhà nghiên cứu không chỉ quan sát
Đăng bài thử nghiệm để xem phản ứng, lập tài khoản giả để trò chuyện với người dùng, hay nhắn tin tuyển người tham gia đều là can thiệp chứ không còn là quan sát. Những thiết kế này gần như luôn cần hội đồng đạo đức duyệt đầy đủ, và thiết kế có yếu tố che giấu danh tính nhà nghiên cứu phải có lý do thuyết phục cùng kế hoạch giải thích lại cho người tham gia sau đó.
Khi đối tượng nghiên cứu là trẻ vị thành niên hoặc nhóm dễ tổn thương
Tuổi người dùng thường không xác định được. Với nền tảng có nhiều người dùng trẻ hoặc chủ đề như tự làm hại, bắt nạt, sức khoẻ tâm thần, hãy giả định có người dễ tổn thương trong dữ liệu. Tăng mức ẩn danh, bỏ trích nguyên văn, và nghĩ trước kế hoạch nếu gặp nội dung cho thấy ai đó đang gặp nguy hiểm.
Danh sách kiểm tra trước khi thu dữ liệu
- Nguồn nằm ở đâu trên phổ riêng tư?
- Điều khoản nền tảng cho phép cách thu này không?
- Hội đồng đạo đức đã xem hoặc xác nhận miễn xét chưa?
- Tôi thu những trường nào, và trường nào có thể bỏ?
- Tôi sẽ trích dẫn thế nào để không truy ngược được?
- Dữ liệu thô lưu ở đâu, ai truy cập, khi nào xoá?
Bước tiếp theo nên làm: viết một đoạn nửa trang mô tả nguồn, cách thu và cách trích dẫn theo danh sách trên, gửi hội đồng đạo đức hoặc người hướng dẫn trước khi chạy bất kỳ công cụ thu thập nào. Đoạn đó sau này cũng chính là khung cho phần phương pháp của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Dữ liệu mạng xã hội công khai có được dùng cho nghiên cứu mà không xin phép?
Thường được phân tích ở mức tổng hợp, nhưng tuỳ mức nhạy cảm của nội dung, điều khoản nền tảng và quy định của hội đồng đạo đức. Nhóm kín, chủ đề nhạy cảm và trích nguyên văn cần cân nhắc kỹ hoặc xin phép.
Nghiên cứu dữ liệu mạng xã hội có cần hội đồng đạo đức duyệt không?
Tuỳ quy định từng trường; nhiều nơi vẫn yêu cầu nộp hồ sơ hoặc xác nhận miễn xét. Hãy hỏi trước khi thu dữ liệu để có văn bản khi tạp chí yêu cầu.
Bỏ tên người viết khi trích bình luận có đủ ẩn danh không?
Không, vì công cụ tìm kiếm có thể truy ngược câu nguyên văn. Nên tóm lược, diễn đạt lại có kiểm soát hoặc xin phép người viết nếu cần trích nguyên văn.
Có được thu dữ liệu từ nhóm kín mà mình là thành viên?
Không nên nếu chưa có sự đồng ý của quản trị nhóm và thường của thành viên. Tư cách thành viên cho bạn quyền xem, không cho quyền dùng làm dữ liệu nghiên cứu.
Chia sẻ dữ liệu mạng xã hội theo chuẩn dữ liệu mở thế nào?
Thường chỉ chia sẻ mã định danh bài đăng và mã phân tích để người khác tự truy xuất theo điều khoản nền tảng, không chia sẻ nội dung thô chứa thông tin người dùng.
