Một nhóm nghiên cứu đánh giá hiệu quả một phần mềm dạy học và kết luận phần mềm giúp điểm số tăng rõ. Hai năm sau, người ta phát hiện trưởng nhóm là cổ đông của công ty làm phần mềm. Số liệu có thể hoàn toàn trung thực, nhưng bài báo đã mất giá trị trong mắt người đọc. Không phải vì có xung đột lợi ích, mà vì nó không được khai.
Đó là điểm mấu chốt: gần như nhà nghiên cứu nào cũng có lúc có xung đột lợi ích. Khai báo đầy đủ giúp người đọc tự cân nhắc; giấu đi biến một chuyện bình thường thành nghi vấn liêm chính.
Xung đột lợi ích là gì trong thực tế
Xung đột lợi ích tồn tại khi một mối quan hệ hay quyền lợi có thể bị người hợp lý nhìn vào và cho là ảnh hưởng đến phán đoán của bạn. Chữ “có thể” quan trọng: bạn không cần thực sự bị ảnh hưởng thì mới phải khai. Phép thử dễ nhớ: nếu người đọc biết chuyện này sau khi bài đăng, họ có thấy lẽ ra mình phải được biết không?
Tài chính và phi tài chính
| Nhóm | Ví dụ | Hay bị quên? |
|---|---|---|
| Tài chính trực tiếp | Lương, phí tư vấn, cổ phần, tiền bản quyền sáng chế liên quan | Ít |
| Tài trợ nghiên cứu | Kinh phí từ doanh nghiệp có lợi ích từ kết quả | Ít |
| Hiện vật | Được tặng thiết bị, thuốc, tài khoản phần mềm, chi phí đi hội thảo | Thường xuyên |
| Quan hệ cá nhân | Vợ chồng, người thân làm ở đơn vị liên quan | Thường xuyên |
| Học thuật | Đánh giá phương pháp do chính mình phát triển, cạnh tranh trực tiếp với nhóm khác | Rất thường xuyên |
| Vai trò tổ chức | Là thành viên hội đồng, ban biên tập của tạp chí mình gửi bài | Thường xuyên |
Xung đột phi tài chính khó nhận ra hơn vì chúng không có hoá đơn. Một giảng viên nghiên cứu hiệu quả chương trình đào tạo do chính khoa mình mở, hay một nhà nghiên cứu phản biện bài của đối thủ lâu năm, đều nên cân nhắc khai báo.
Khai bao xa về quá khứ
Nhiều tạp chí dùng khung thời gian khoảng ba năm trước khi gửi bài, và biểu mẫu khai báo của ICMJE cũng hỏi theo một khung thời gian cố định. Hãy đọc đúng biểu mẫu của tạp chí bạn gửi; nếu không có quy định, cứ khai những gì còn liên quan tới đề tài. Khai thừa gần như không bao giờ gây hại, khai thiếu thì có.
Mẫu câu khai báo
Câu khai báo nên nêu ai, quan hệ gì, với tổ chức nào, liên quan thế nào. Tránh câu mơ hồ như “một số tác giả có quan hệ với doanh nghiệp”.
- Không có xung đột: “Các tác giả tuyên bố không có xung đột lợi ích liên quan đến nghiên cứu này.”
- Tài trợ: “Nghiên cứu nhận kinh phí từ [tổ chức]. Nhà tài trợ không tham gia thiết kế nghiên cứu, thu thập và phân tích dữ liệu, quyết định công bố hay viết bản thảo.”
- Tư vấn: “Tác giả T.H. nhận phí tư vấn từ [công ty] trong giai đoạn 2024–2025 cho một dự án không liên quan trực tiếp đến nội dung bài.”
- Học thuật: “Tác giả N.A. là người xây dựng thang đo được đánh giá trong nghiên cứu này.”
- Ban biên tập: “Tác giả L.M. là thành viên ban biên tập của tạp chí và không tham gia quy trình phản biện bài này.”
Câu “nhà tài trợ không tham gia…” chỉ được viết khi đúng như vậy. Nếu nhà tài trợ có góp ý bản thảo, hãy nói rõ họ góp ý ở phần nào.
Phản biện viên và biên tập viên cũng có xung đột
Khi nhận lời mời phản biện, hãy từ chối hoặc báo cho biên tập viên nếu:
- Bạn nhận ra tác giả là đồng nghiệp cùng đơn vị, người hướng dẫn cũ, học trò, hoặc đồng tác giả gần đây.
- Bạn đang viết một bài cạnh tranh trực tiếp về cùng câu hỏi.
- Bạn có lợi ích tài chính với sản phẩm được đánh giá.
- Bạn đã phản biện chính bài này ở một tạp chí khác. Trường hợp này không nhất thiết phải từ chối, nhưng nên báo cho biên tập viên.
Phản biện kín không có nghĩa là không ai biết. Ở một lĩnh vực hẹp, tác giả thường đoán ra ai phản biện, và một nhận xét thiên lệch có thể đi theo bạn nhiều năm.
Quản lý chứ không chỉ khai
Với xung đột lớn, khai thôi chưa đủ. Các biện pháp quản lý thường gặp:
- Để người không có xung đột thực hiện phân tích chính, hoặc phân tích độc lập lại.
- Tiền đăng ký nghiên cứu (preregistration) để chứng minh kế hoạch phân tích có trước khi thấy dữ liệu.
- Chia sẻ dữ liệu và mã để người khác kiểm chứng.
- Rút khỏi vai trò quyết định, ví dụ không làm người phê duyệt kết quả cuối.
Khi phát hiện mình đã khai thiếu
Liên hệ tạp chí càng sớm càng tốt, nêu rõ thông tin bị thiếu. Nếu bài chưa đăng, biên tập viên sẽ cập nhật phần khai báo. Nếu bài đã đăng, thường sẽ có một bản đính chính. Hướng dẫn của COPE coi việc tự báo sớm khác hẳn trường hợp bị người ngoài phát hiện. Cố im lặng chỉ đẩy khả năng bị rút bài lên cao hơn.
Danh sách tự hỏi trước khi bấm gửi
- Trong vài năm qua, tôi có nhận tiền, hiện vật hay tài trợ từ ai hưởng lợi từ kết quả này không?
- Tôi hay người thân có cổ phần, sáng chế, vị trí ở tổ chức liên quan không?
- Tôi có đang đánh giá công cụ, chương trình, thang đo do chính mình tạo ra không?
- Tôi có vai trò gì ở tạp chí nhận bài không?
- Mọi đồng tác giả đã trả lời bốn câu này chưa?
Câu thứ năm hay bị bỏ qua nhất: tác giả liên hệ ký xác nhận cho cả nhóm. Việc tiếp theo nên làm là gửi năm câu hỏi này cho từng đồng tác giả và lưu câu trả lời cùng hồ sơ bài.
Câu hỏi thường gặp
Không có xung đột lợi ích thì có phải ghi gì không?
Có. Hầu hết tạp chí yêu cầu một câu tuyên bố không có xung đột. Bỏ trống phần này có thể làm chậm quy trình xử lý bài.
Được tặng tài khoản phần mềm có phải khai không?
Nên khai nếu phần mềm đó liên quan đến nghiên cứu hoặc là đối tượng được đánh giá. Hiện vật cũng là lợi ích tài chính, dù không phải tiền mặt.
Nghiên cứu chương trình do chính khoa mình mở có phải xung đột lợi ích không?
Đó là xung đột phi tài chính có thể được nhìn nhận là ảnh hưởng tới phán đoán. Nên khai rõ vai trò của bạn với chương trình và cân nhắc để người độc lập tham gia phân tích.
Phản biện bài của người quen có được không?
Nên báo cho biên tập viên và để họ quyết định. Với đồng nghiệp cùng đơn vị, đồng tác giả gần đây hay học trò, thông lệ là từ chối.
Quên khai xung đột lợi ích sau khi bài đã đăng thì sao?
Liên hệ tạp chí ngay để đính chính. Tự báo sớm thường chỉ dẫn tới bản đính chính, còn bị phát hiện sau có thể dẫn tới điều tra.
