Một tiến sĩ gửi toàn văn luận án 300 trang cho ba nhà xuất bản học thuật, kèm lời nhắn ngắn: “Mong quý nhà xuất bản xem xét in thành sách.” Hai nơi không trả lời. Nơi thứ ba gửi lại một đường dẫn tới mẫu đề xuất sách và một câu: biên tập viên của họ không đọc bản thảo chưa có đề xuất.
Với sách học thuật, đề xuất sách (book proposal) là cửa vào. Biên tập viên phụ trách mảng (commissioning editor) nhận rất nhiều đề xuất, và họ đọc chúng với hai câu hỏi song song: cuốn sách này có đóng góp học thuật không, và có đủ người đọc để in không. Luận án trả lời câu thứ nhất. Đề xuất phải trả lời cả hai.
Sách chuyên khảo, sách giáo trình, sách biên tập: ba sản phẩm khác nhau
| Loại | Người đọc chính | Điều nhà xuất bản cần thấy |
|---|---|---|
| Sách chuyên khảo (monograph) | Nhà nghiên cứu, thư viện đại học | Một luận điểm mới, được phát triển xuyên suốt cả cuốn |
| Giáo trình (textbook) | Sinh viên, giảng viên chọn sách cho học phần | Khớp với học phần có thật, số lượng lớp dạy, điểm khác các giáo trình sẵn có |
| Sách biên tập (edited volume) | Nhà nghiên cứu trong một chủ đề hẹp | Sự gắn kết giữa các chương, danh sách tác giả đã đồng ý, phần mở đầu có luận điểm |
Đề xuất lẫn lộn giữa các loại, như một chuyên khảo hứa hẹn cũng dùng được làm giáo trình cho sinh viên năm nhất, thường làm biên tập viên nghi ngờ hơn là thích thú.
Cấu trúc một đề xuất sách
Mỗi nhà xuất bản có mẫu riêng, hãy dùng đúng mẫu đó. Nội dung gần như luôn bao gồm:
- Tên sách dự kiến và mô tả ngắn (khoảng 150–300 từ): luận điểm chính, vì sao bây giờ.
- Mục lục có chú thích: mỗi chương một đoạn, nói chương đó lập luận gì, không chỉ nói nó “bàn về” gì.
- Độc giả mục tiêu: cụ thể đến mức nào càng tốt.
- Sách cạnh tranh: ba đến năm cuốn gần nhất và cuốn của bạn khác ở đâu.
- Thông số: số từ dự kiến, số hình bảng, có cần xin phép bản quyền hình ảnh không.
- Lịch nộp bản thảo thực tế.
- Tiểu sử tác giả liên quan đến chủ đề.
- Chương mẫu, thường là phần mở đầu và một chương nội dung.
Trả lời câu hỏi “ai sẽ đọc cuốn này”
Câu trả lời tệ nhất là “sinh viên, giảng viên, nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và công chúng quan tâm”. Câu đó nói với biên tập viên rằng bạn chưa nghĩ về người đọc. Câu trả lời tốt nêu:
- Cộng đồng nghiên cứu cụ thể (ví dụ: nhà nghiên cứu giáo dục đại học so sánh, đặc biệt ở Đông Nam Á).
- Các học phần sau đại học mà sách có thể nằm trong danh mục đọc.
- Các hiệp hội chuyên môn, hội thảo thường niên nơi độc giả tụ họp.
- Người đọc thứ cấp, nói ngắn gọn và thành thật.
Biên tập viên biết rằng sách chuyên khảo chủ yếu bán cho thư viện. Việc của bạn là làm cho họ tin rằng thủ thư ở các trường có ngành của bạn sẽ muốn có cuốn này trên kệ.
Sách cạnh tranh: đừng nói “chưa có cuốn nào”
Nếu thật sự không có cuốn nào gần chủ đề, biên tập viên sẽ lo rằng không có thị trường. Hãy chọn những cuốn gần nhất, xuất bản trong khoảng mười năm, và viết mỗi cuốn một đoạn: nó làm tốt điều gì, nó không làm điều gì, sách của bạn lấp chỗ đó ra sao. Giọng văn tôn trọng; biên tập viên có thể gửi đề xuất cho chính tác giả những cuốn đó phản biện.
Từ luận án sang sách: không chỉ là đổi bìa
Luận án viết cho hội đồng, sách viết cho người tự chọn đọc. Những thay đổi thường cần:
- Bỏ phần lớn đoạn tổng quan tài liệu độc lập; lồng tài liệu vào lập luận từng chương.
- Rút gọn phần phương pháp thành một phần của chương mở đầu hoặc phụ lục.
- Mỗi chương phải có luận điểm riêng và đọc được tương đối độc lập, vì nhiều người chỉ đọc một chương.
- Giảm ngôn ngữ phòng thủ kiểu “luận án này không nhằm…”.
- Kiểm tra chính sách nếu đã đăng một phần luận án thành bài báo; nhiều nhà xuất bản chấp nhận nhưng muốn biết trước.
Phản biện đề xuất và hợp đồng
Đề xuất tốt thường được gửi cho hai đến ba người phản biện. Nhận xét của họ giúp bạn sửa cấu trúc sách trước khi viết phần lớn, điều rất có giá trị. Sau đó biên tập viên trình hội đồng xuất bản. Nếu được duyệt, bạn nhận hợp đồng. Những điều khoản nên đọc kỹ:
- Số từ và hạn nộp: vượt số từ nhiều có thể phải cắt lại.
- Ai chịu chi phí xin phép hình ảnh và làm chỉ mục (index).
- Định dạng xuất bản: bìa cứng, bìa mềm, bản điện tử, và thời điểm có bản bìa mềm.
- Tiền bản quyền (royalties) và cách tính: với sách chuyên khảo thường khiêm tốn, đừng kỳ vọng thu nhập.
- Lựa chọn truy cập mở và chi phí đi kèm, nếu nhà tài trợ của bạn yêu cầu.
- Quyền với các chương đã đăng trước đó và quyền dịch.
Hãy hỏi thư viện hoặc văn phòng hỗ trợ nghiên cứu của trường xem họ có ai đọc hợp đồng giúp không. Đừng gửi đề xuất đồng thời cho nhiều nơi mà không nói rõ; thông lệ chấp nhận việc này ở nhiều nhà xuất bản sách, nhưng họ muốn biết.
Áp dụng thực tế: đề xuất sách trong sáu buổi làm việc
- Buổi 1: viết luận điểm của cả cuốn trong ba câu. Nếu không được, chưa đến lúc viết đề xuất.
- Buổi 2: mục lục có chú thích, mỗi chương một đoạn nêu luận điểm chương.
- Buổi 3: tìm năm cuốn cạnh tranh, đọc mục lục và lời giới thiệu, viết đoạn so sánh.
- Buổi 4: mô tả độc giả cụ thể, liệt kê hội thảo, hiệp hội, học phần.
- Buổi 5: chọn và chỉnh chương mẫu theo giọng sách, không giọng luận án.
- Buổi 6: điền mẫu của nhà xuất bản, lịch nộp thực tế, gửi người có kinh nghiệm đọc trước.
Việc làm tiếp theo: tìm ba cuốn chuyên khảo gần chủ đề của bạn trên kệ thư viện, xem nhà xuất bản nào in chúng và nhóm sách (series) nào chứa chúng. Biên tập viên của nhóm sách đó chính là người đầu tiên nên nhận đề xuất của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gửi toàn văn luận án cho nhà xuất bản không?
Thường không. Nhà xuất bản học thuật muốn nhận đề xuất sách theo mẫu của họ kèm một hai chương mẫu, rồi mới đọc toàn văn nếu quan tâm.
Đề xuất sách chuyên khảo gồm những gì?
Thường gồm mô tả sách, mục lục có chú thích, độc giả mục tiêu, sách cạnh tranh, thông số dự kiến, lịch nộp, tiểu sử tác giả và chương mẫu. Hãy dùng đúng mẫu của nhà xuất bản.
Viết sách chuyên khảo có được tiền bản quyền không?
Có thể có, nhưng với sách chuyên khảo thường khiêm tốn vì sách chủ yếu bán cho thư viện. Giá trị chính là đóng góp học thuật và hồ sơ nghiên cứu.
Có được gửi đề xuất sách cho nhiều nhà xuất bản cùng lúc không?
Nhiều nhà xuất bản sách chấp nhận, khác với tạp chí, nhưng họ muốn được biết. Hãy nói rõ trong thư rằng đề xuất đang được xem xét ở nơi khác.
Đã đăng một phần luận án thành bài báo thì còn in sách được không?
Thường được, nhưng cần khai báo với nhà xuất bản và kiểm tra quyền với các bài đã đăng. Chương trong sách cũng nên được viết lại, không sao chép nguyên văn.
