Bữa cơm Tết, bác hỏi: “Cháu làm tiến sĩ về cái gì?” Nghiên cứu sinh trả lời: “Dạ, cháu nghiên cứu ảnh hưởng của biến đổi hình thái lá dưới stress hạn đến hiệu suất sử dụng nước ở một số giống lúa.” Cả bàn gật đầu, im lặng, rồi chuyển sang chuyện khác. Một năm sau, cô trả lời câu hỏi đó thế này: “Cháu tìm hiểu vì sao có giống lúa chịu khô hạn tốt hơn giống khác, để sau này chọn giống cho những vùng thiếu nước. Hoá ra bí mật nằm một phần ở hình dạng chiếc lá.” Lần này bác hỏi tiếp.
Giải thích luận án cho người ngoài ngành trong vài phút không phải là “đơn giản hoá cho dễ nghe”. Nó là một bài tập về chọn điều quan trọng nhất và nói nó chính xác bằng lời thường. Và như nhiều nghiên cứu sinh phát hiện, làm được việc đó giúp chính họ hiểu đề tài của mình rõ hơn.
Cấu trúc bốn bước
- Vấn đề ai cũng hiểu: bắt đầu từ điều người nghe đã biết hoặc đã trải qua. “Những năm gần đây nhiều vùng trồng lúa thiếu nước vào mùa khô.”
- Câu hỏi của bạn: một câu. “Tôi tìm hiểu vì sao có giống lúa chịu hạn tốt hơn.”
- Cách bạn tìm câu trả lời: mô tả việc làm cụ thể, dễ hình dung. “Tôi trồng mười giống lúa trong nhà kính, cho chúng thiếu nước và đo từng chiếc lá thay đổi ra sao.”
- Điều đó thay đổi gì: ai được lợi, theo cách nào. “Nếu biết đặc điểm nào giúp cây chịu hạn, người chọn giống có thể tìm những giống có đặc điểm đó sớm hơn.”
Nếu đã có kết quả, thêm một câu vào giữa bước ba và bốn: điều bạn đã tìm ra, kèm nhiều nhất một con số.
Thay thuật ngữ bằng điều nó làm
| Thuật ngữ | Cách nói cho người ngoài ngành |
|---|---|
| Hiệu suất sử dụng nước | Cây tạo ra được bao nhiêu hạt với cùng một lượng nước |
| Can thiệp giáo dục | Một cách dạy mới mà chúng tôi thử ở lớp học |
| Mô hình hồi quy đa tầng | Cách tính cho phép so sánh học sinh trong khi vẫn tính đến việc các em học ở trường khác nhau |
| Biểu hiện gen | Gen nào đang được “bật lên” để tạo ra protein |
| Chất xúc tác | Chất giúp phản ứng xảy ra nhanh hơn mà bản thân nó không bị tiêu hao |
Quy tắc: trong ba phút, giữ tối đa một thuật ngữ, thứ mà nếu bỏ đi thì người nghe mất ý chính. Và giải thích nó ngay lần đầu xuất hiện.
Phép so sánh: mạnh nhưng dễ sai
Một phép so sánh tốt giúp người nghe nhìn thấy điều vô hình. Một phép so sánh sai khiến họ nhớ nhầm rất lâu. Ba điều kiện:
- Đúng ở đúng điểm bạn cần nói. Nói lá cây có “lỗ chân lông” đóng mở để giữ nước là đúng tinh thần; nói lá cây “thở” như người thì dẫn đến hiểu lầm.
- Nói rõ nó chỉ đúng đến đâu, khi cần: “giống như…, dù thực tế phức tạp hơn”.
- Chỉ một phép so sánh chính. Ba phép so sánh chồng nhau khiến người nghe mất phương hướng.
Ba độ dài, ba phiên bản
| Độ dài | Dùng khi | Gồm |
|---|---|---|
| 30 giây | Bữa cơm, thang máy, giới thiệu bản thân ở hội nghị | Vấn đề và câu hỏi, một câu vì sao quan trọng |
| 3 phút | Cuộc thi luận án ba phút, gặp nhà tài trợ, phỏng vấn | Đủ bốn bước, một kết quả, một hình ảnh |
| 10 phút | Nói chuyện với học sinh, sự kiện cộng đồng, buổi giới thiệu ngành | Bốn bước, thêm một câu chuyện cụ thể từ quá trình nghiên cứu |
Viết phiên bản ba phút trước. Phiên bản 30 giây là câu mở của nó, phiên bản mười phút là nó cộng thêm câu chuyện.
Cuộc thi luận án ba phút
Mô hình cuộc thi luận án ba phút (Three Minute Thesis) bắt đầu ở một trường đại học tại Úc và nay có mặt ở rất nhiều trường. Luật thường gặp là trình bày trong ba phút với một slide tĩnh duy nhất, không đạo cụ, không âm thanh hay video, cho ban giám khảo và khán giả không chuyên. Luật cụ thể do từng nơi tổ chức quy định, nên hãy đọc kỹ thông báo của trường bạn. Ban giám khảo thường chấm hai điều: người nghe có hiểu và có quan tâm không, và bài nói có truyền tải được ý nghĩa của nghiên cứu không.
Slide duy nhất nên là một hình ảnh gợi nhớ, không phải bản tóm tắt bằng chữ. Nếu khán giả phải đọc slide, họ sẽ không nghe bạn.
Những lỗi hay gặp
- Bắt đầu bằng tên đề tài đầy đủ. Tên đề tài được viết cho hội đồng, không phải cho người nghe phổ thông.
- Kể lịch sử lĩnh vực. Người nghe không cần biết ai làm gì năm nào để hiểu vấn đề của bạn.
- Quá nhiều con số. Một con số được giải thích rõ đáng nhớ hơn năm con số đọc liền.
- Hứa quá mức. “Nghiên cứu này sẽ giải quyết nạn thiếu nước” là nói quá. “Góp một phần vào việc chọn giống phù hợp” là nói đúng.
Áp dụng: tập trong một tuần
- Ngày 1: viết phiên bản ba phút theo bốn bước, khoảng bốn trăm chữ.
- Ngày 2: gạch mọi thuật ngữ, thay bằng điều nó làm, giữ tối đa một thuật ngữ.
- Ngày 3: nói cho một người ngoài ngành nghe, nhờ họ kể lại bằng lời của họ. Ghi lại chỗ họ nói sai.
- Ngày 4: sửa những chỗ đó; nhờ một người trong ngành nghe để kiểm tra bạn không đơn giản hoá đến mức sai.
- Ngày 5: ghi âm, nghe lại, cắt những câu thừa. Rút ra phiên bản 30 giây từ đoạn mở.
- Ngày 6 đến 7: nói lại vài lần không nhìn giấy, không học thuộc từng chữ mà nhớ bốn bước.
Lần tới có người hỏi “Em đang nghiên cứu gì?”, hãy thử phiên bản 30 giây và để ý xem họ có hỏi tiếp không. Nếu có, bạn vừa làm được điều mà bản đề cương hai mươi trang không làm được.
Câu hỏi thường gặp
Cuộc thi luận án ba phút là gì?
Là cuộc thi nghiên cứu sinh trình bày luận án trong ba phút cho khán giả phổ thông, thường chỉ với một slide tĩnh. Mô hình này bắt đầu ở một trường đại học tại Úc và nay được tổ chức ở nhiều trường trên thế giới; luật cụ thể do từng nơi tổ chức quy định.
Làm sao giải thích thuật ngữ mà không nói sai?
Thay thuật ngữ bằng mô tả điều nó làm hoặc hệ quả của nó, và giữ lại một thuật ngữ quan trọng nhất nếu cần, kèm giải thích một câu. Nhờ một người trong ngành nghe thử để kiểm tra bạn không đơn giản hoá đến mức sai.
Có nên dùng phép so sánh khi giải thích nghiên cứu?
Nên, nếu phép so sánh đúng ở điểm bạn cần nói, và bạn nói rõ nó chỉ đúng đến đâu. Phép so sánh sai lệch làm người nghe nhớ nhầm lâu hơn cả khi không nghe gì.
Nên nói gì khi chưa có kết quả nghiên cứu?
Nói về câu hỏi, vì sao nó quan trọng và bạn sẽ tìm câu trả lời bằng cách nào. Người nghe phổ thông quan tâm đến vấn đề và hướng đi hơn là con số cuối cùng.
Tập giải thích luận án với ai là tốt nhất?
Với người thông minh nhưng không học ngành của bạn, như bạn bè ngành khác hoặc người thân. Nhờ họ nói lại bằng lời của họ điều bạn vừa giải thích; chỗ họ nói sai là chỗ bạn cần sửa.
