Một giảng viên gửi cùng lúc hai bài cho hai tạp chí của hai nhà xuất bản khác nhau. Tạp chí thứ nhất yêu cầu khai báo mọi công cụ AI trong phần phương pháp. Tạp chí thứ hai nói hỗ trợ ngôn ngữ cơ bản không cần khai, nhưng cấm hình minh hoạ do AI tạo. Học phần anh dạy thì theo quy định chung của khoa, còn luận văn học viên anh hướng dẫn lại có hướng dẫn riêng. Không có một “luật AI” duy nhất; có nhiều tầng quy định chồng lên nhau, và tầng hẹp nhất thường quyết định.
Bài này không liệt kê quy định của từng nơi, vì chúng thay đổi liên tục. Thay vào đó, nó chỉ ra những điểm chung ổn định, cách tìm đúng quy định áp dụng cho bạn và cách xử lý khi quy định không rõ.
Những điểm gần như mọi nhà xuất bản đồng thuận
- AI không phải tác giả. Tuyên bố của COPE và chính sách của nhiều nhà xuất bản lớn đều nêu: công cụ AI không đáp ứng tiêu chí tác giả vì không chịu trách nhiệm được về công trình.
- Tác giả chịu trách nhiệm toàn bộ về nội dung, kể cả phần được AI hỗ trợ: độ chính xác, trích dẫn, đạo văn.
- Việc dùng AI ở mức đáng kể phải được khai báo, thường trong phần phương pháp, lời cảm ơn, hoặc một mục riêng.
- Phản biện viên không được tải bản thảo lên công cụ AI bên ngoài, vì bản thảo là tài liệu bảo mật.
Những điểm khác nhau giữa các nơi
| Vấn đề | Các cách tiếp cận thường gặp |
|---|---|
| Sửa ngôn ngữ, ngữ pháp | Có nơi miễn khai báo; có nơi yêu cầu khai mọi công cụ |
| Hình ảnh, hình minh hoạ do AI tạo | Nhiều nơi cấm hoặc hạn chế chặt, trừ khi chính AI là đối tượng nghiên cứu |
| Vị trí khai báo | Phương pháp, lời cảm ơn, thư gửi biên tập hoặc mục khai báo riêng |
| Mức chi tiết | Chỉ tên công cụ, hoặc cả phiên bản, mục đích, cách kiểm tra |
| Dùng AI trong phản biện | Cấm hoàn toàn, hoặc chỉ cho phép sửa ngôn ngữ cho nhận xét của chính phản biện viên |
Chính những khác biệt này là lý do bạn cần đọc quy định của đúng tạp chí nhận bài, không phải quy định bạn nhớ từ lần gửi trước.
Trong trường đại học: ba tầng quy định
- Quy định chung của trường về liêm chính học thuật, thường nêu nguyên tắc: dùng AI trái phép trong đánh giá là vi phạm.
- Hướng dẫn của khoa hoặc chương trình, cụ thể hơn, đôi khi có riêng cho luận văn.
- Quy định của từng học phần hoặc từng bài tập, do giảng viên đặt, thường là tầng quyết định cuối cùng.
Nhiều trường dùng cách phân loại bài tập theo mức cho phép: không dùng AI; dùng AI cho một số việc cụ thể (lên ý tưởng, sửa ngôn ngữ); dùng AI tự do kèm khai báo; hoặc bài tập được thiết kế để sinh viên dùng và phê bình AI. Nếu đề bài không nói rõ thuộc loại nào, đó là lúc cần hỏi.
Quỹ tài trợ và hồ sơ xin kinh phí
Một số quỹ tài trợ đã có hướng dẫn cho cả người nộp hồ sơ lẫn người thẩm định. Điểm hay gặp: người nộp chịu trách nhiệm về tính chính xác và tính nguyên bản của đề xuất; người thẩm định không được đưa hồ sơ vào công cụ AI vì đó là tài liệu bảo mật chứa ý tưởng chưa công bố. Nếu bạn vừa nộp hồ sơ vừa làm thẩm định, hai bộ quy tắc này áp dụng cho hai vai khác nhau.
Tìm đúng quy định áp dụng cho bạn
- Tạp chí: mục hướng dẫn tác giả (author guidelines), thường có đoạn về AI hoặc nằm trong phần đạo đức xuất bản. Nếu tạp chí dẫn sang chính sách chung của nhà xuất bản, đọc cả hai.
- Học phần: đề cương học phần, đề bài, trang học phần trên hệ thống quản lý học tập.
- Luận văn: quy chế đào tạo sau đại học, hướng dẫn trình bày luận văn, và thoả thuận với người hướng dẫn.
- Quỹ tài trợ: hướng dẫn nộp hồ sơ và hướng dẫn cho người thẩm định.
Ghi lại ngày bạn đọc quy định và lưu một bản sao. Quy định về AI được cập nhật thường xuyên hơn hầu hết mọi quy định khác, và bản bạn đọc lúc bắt đầu viết có thể khác bản lúc nộp.
Khi quy định mơ hồ hoặc mâu thuẫn
- Hỏi bằng văn bản, mô tả cụ thể việc bạn định làm: “Em định dùng trợ lý AI để góp ý ngữ pháp cho bản tiếng Anh do em tự viết. Việc này có được phép và có cần khai báo không?” Câu hỏi cụ thể nhận câu trả lời cụ thể.
- Lưu câu trả lời cùng hồ sơ bài.
- Nếu hai tầng mâu thuẫn, theo tầng chặt hơn, hoặc hỏi tầng cụ thể hơn (giảng viên học phần, biên tập viên tạp chí) để được xác nhận.
- Nếu không hỏi được, chọn cách minh bạch nhất: khai báo đầy đủ. Khai thừa gần như không gây hại.
Những hiểu lầm hay gặp
- “Không cấm tức là được.” Nhiều quy định liêm chính được viết trước khi có AI tạo sinh nhưng vẫn áp dụng: nộp bài không phải của mình là vi phạm, dù do người hay máy viết.
- “Tạp chí không hỏi thì không cần khai.” Chuẩn mực đang thay đổi; khai báo tự nguyện bảo vệ bạn nếu quy định được siết lại sau này.
- “Công cụ có sẵn trong phần mềm soạn thảo thì không tính là AI.” Tính năng viết lại, viết tiếp trong trình soạn thảo cũng là AI tạo sinh. Kiểm tra chức năng thật của công cụ, không dựa vào tên gọi.
Danh sách kiểm tra năm phút
- Tôi đã đọc quy định về AI của đúng nơi nhận bài, bản mới nhất chưa?
- Tôi đã biết việc tôi làm với AI thuộc loại được phép, cần khai hay bị cấm chưa?
- Tôi có dùng AI tạo hình ảnh nào không, và nơi nhận bài có cho phép không?
- Tôi đã khai báo đúng vị trí và đúng mức chi tiết chưa?
- Mọi đồng tác giả đã biết và đồng ý với phần khai báo chưa?
Việc nên làm tiếp: mở hướng dẫn tác giả của tạp chí bạn định gửi bài tới, tìm đoạn về AI và chép nó vào đầu thư mục dự án cùng ngày đọc. Khi viết phần khai báo, bạn sẽ có đúng căn cứ trong tay.
Câu hỏi thường gặp
Tạp chí có cho phép dùng trợ lý AI khi viết bài không?
Đa số cho phép ở mức hỗ trợ, với điều kiện tác giả chịu trách nhiệm toàn bộ và khai báo theo quy định. Chi tiết như có phải khai việc sửa ngữ pháp hay không khác nhau giữa các tạp chí.
Có được dùng hình ảnh do AI tạo trong bài báo không?
Nhiều nhà xuất bản cấm hoặc hạn chế chặt hình ảnh do AI tạo, trừ khi AI là đối tượng nghiên cứu. Luôn kiểm hướng dẫn tác giả trước khi dùng.
Phản biện viên có được dùng AI để đọc bản thảo không?
Thông lệ chung là không được tải bản thảo lên công cụ AI bên ngoài vì bản thảo là tài liệu bảo mật. Một số nơi cho phép dùng AI để sửa ngôn ngữ nhận xét do chính phản biện viên viết.
Học phần không nói gì về AI thì có được dùng không?
Không nên suy ra là được. Quy định liêm chính chung vẫn áp dụng; hãy hỏi giảng viên bằng văn bản và lưu câu trả lời.
Tìm quy định về AI của tạp chí ở đâu?
Trong mục hướng dẫn tác giả hoặc phần đạo đức xuất bản trên trang tạp chí, và trong chính sách chung của nhà xuất bản nếu tạp chí dẫn sang đó.
