Một phó giáo sư nhận lời phản biện một bản thảo rất gần hướng nghiên cứu của nhóm mình. Anh giao cho nghiên cứu sinh đọc và viết nhận xét, sửa lại vài câu rồi nộp dưới tên mình. Tháng sau, nghiên cứu sinh đó đề xuất một thí nghiệm “mới” trong buổi họp nhóm, nghe rất giống phần phương pháp của bản thảo kia. Không ai có ý xấu, nhưng trong một chuỗi quyết định nhỏ, ba nguyên tắc cơ bản của phản biện đã bị vi phạm: xung đột lợi ích không được khai, bản thảo bị chia sẻ không được phép, và ý tưởng chưa công bố bị dùng lại.
Hướng dẫn đạo đức cho người phản biện của COPE khá ngắn và dễ đọc. Bài này chuyển chúng thành những tình huống thật mà người mới làm phản biện hay gặp.
Bản thảo bạn nhận là tài sản của người khác
Khi nhận lời, bạn đang cầm một công trình chưa công bố, có thể là kết quả của nhiều năm. Nghĩa vụ bảo mật nghĩa là:
- Không chia sẻ bản thảo, kể cả với đồng nghiệp thân, nếu biên tập viên chưa cho phép.
- Không dùng dữ liệu, phương pháp hay ý tưởng trong đó cho công việc của mình trước khi bài được công bố.
- Không liên hệ tác giả trực tiếp, kể cả khi bạn đoán được họ là ai.
- Không tải bản thảo lên công cụ bên ngoài (dịch máy, trợ lý AI, dịch vụ kiểm tra trùng lặp cá nhân) khi tạp chí chưa cho phép.
- Xoá hoặc huỷ bản thảo sau khi hoàn tất, trừ khi tạp chí yêu cầu khác.
Khi nào phải từ chối lời mời
Xung đột lợi ích không chỉ là tiền. Hãy từ chối hoặc báo ngay cho biên tập viên nếu:
| Tình huống | Nên làm |
|---|---|
| Bạn đồng tác giả với một tác giả trong vài năm gần đây | Từ chối, hoặc khai báo và để biên tập viên quyết |
| Cùng khoa, cùng viện với tác giả | Từ chối |
| Bạn đang làm một nghiên cứu cạnh tranh trực tiếp, sắp nộp | Từ chối |
| Quan hệ hướng dẫn, gia đình, tình cảm, hoặc mâu thuẫn cá nhân | Từ chối |
| Bạn có lợi ích tài chính liên quan đến kết quả | Từ chối |
| Bạn đã phản biện chính bản thảo này ở tạp chí khác | Báo biên tập viên; nhiều nơi vẫn mời bạn, nhưng họ cần biết |
| Bạn không đủ chuyên môn cho một phần (ví dụ thống kê) | Nhận nhưng nói rõ phần nào bạn không đánh giá |
Thêm một lý do chính đáng để từ chối: không có thời gian. Trả lời “không” trong hai ngày tốt hơn nhiều so với nhận lời rồi trễ sáu tuần, khiến tác giả chờ đợi vô ích.
Nhờ nghiên cứu sinh cùng phản biện: làm cho đúng
Cùng phản biện với nghiên cứu sinh là cách đào tạo rất tốt, và nhiều tạp chí hoan nghênh. Chỗ sai nằm ở việc làm âm thầm. Các bước đúng:
- Hỏi biên tập viên trước khi chia sẻ bản thảo. Nhiều hệ thống có ô khai báo đồng phản biện.
- Nêu tên người cùng phản biện trong phần bình luận gửi biên tập viên để họ được ghi nhận.
- Giải thích cho nghiên cứu sinh nghĩa vụ bảo mật như với chính bạn.
- Bạn vẫn chịu trách nhiệm cuối cùng: đọc toàn bộ bản thảo, không chỉ sửa câu chữ bản nhận xét của học trò.
Hiện tượng phản biện “ma” (ghost reviewing), khi người thật sự viết nhận xét không được ghi nhận, vừa thiệt cho người trẻ vừa làm biên tập viên không biết ai đã đọc bài.
Viết nhận xét: công bằng và không cá nhân hoá
- Nhận xét về bài, không về người. “Phân tích này bỏ qua biến gây nhiễu X” thay cho “Tác giả rõ ràng không hiểu thống kê”.
- Không phán xét dựa trên quốc tịch, tiếng mẹ đẻ hay danh tiếng cơ sở của tác giả. Lỗi ngôn ngữ thì nêu ngắn gọn, đừng để nó quyết định kết luận.
- Không yêu cầu trích dẫn bài của mình nếu không có lý do cụ thể.
- Tách rõ “bắt buộc sửa” và “gợi ý thêm” để tác giả biết ưu tiên.
- Phần bình luận riêng cho biên tập viên không phải chỗ để nói điều mà bạn không dám nói với tác giả; nó dành cho nghi vấn liêm chính hoặc thông tin nhạy cảm.
Khi nghi ngờ có sai phạm trong bản thảo
Bạn thấy hình có dấu hiệu dùng lại, đoạn văn quen quen, hay số liệu không khớp. Việc của bạn là báo cho biên tập viên một cách bảo mật, mô tả cụ thể điều mình thấy, không tự điều tra, không liên hệ tác giả, không nói với người ngoài. Viết dạng quan sát: “Hình 2C và 4A có vùng nền trông giống nhau; đề nghị ban biên tập kiểm tra ảnh gốc”, không viết kết luận “tác giả gian lận”.
Phản biện mở, phản biện kín và việc tiết lộ danh tính
Ở mô hình phản biện kín, đừng ký tên trong nhận xét và đừng tiết lộ bạn là người phản biện, kể cả sau khi bài đăng, trừ khi tạp chí cho phép. Ở mô hình mở, nhận xét của bạn có thể được công bố cùng bài, nên hãy viết như thể nó sẽ được đọc công khai (thực ra, đó là chuẩn tốt cho mọi mô hình). Ghi nhận hoạt động phản biện trên hồ sơ nghiên cứu là được, miễn không tiết lộ nội dung bản thảo.
Danh sách kiểm tra trước khi bấm “chấp nhận lời mời”
- Tôi có xung đột lợi ích nào không?
- Tôi đủ chuyên môn cho phần lớn bản thảo không? Phần nào tôi cần nói rõ là không đánh giá?
- Tôi có thời gian nộp đúng hạn không?
- Nếu muốn cùng làm với học trò, tôi đã hỏi biên tập viên chưa?
- Tôi có định dùng công cụ bên ngoài nào với bản thảo không, và tạp chí có cho phép không?
Nếu bạn chưa từng phản biện, hãy bắt đầu bằng việc đọc hướng dẫn cho người phản biện của một tạp chí trong ngành và đăng ký làm phản biện ở hai ba tạp chí bạn đọc thường xuyên. Làm tốt một hai lần đầu, biên tập viên sẽ nhớ tên bạn, và đó là một kênh uy tín mà ít người trẻ khai thác.
Câu hỏi thường gặp
Người phản biện có được chia sẻ bản thảo với nghiên cứu sinh không?
Chỉ khi biên tập viên cho phép. Nhiều tạp chí hoan nghênh đồng phản biện có khai báo, và người cùng phản biện nên được nêu tên trong phần gửi biên tập viên.
Khi nào nên từ chối lời mời phản biện?
Khi bạn có xung đột lợi ích như cộng tác gần đây, cùng cơ quan, đang làm nghiên cứu cạnh tranh, có quan hệ cá nhân hay lợi ích tài chính; hoặc khi bạn không có thời gian nộp đúng hạn.
Có được dùng ý tưởng trong bản thảo đang phản biện không?
Không. Bạn không được dùng dữ liệu, phương pháp hay ý tưởng từ bản thảo chưa công bố cho công việc của mình. Sau khi bài được đăng, bạn có thể dẫn nó như mọi tài liệu khác.
Nghi ngờ bản thảo có đạo văn thì người phản biện làm gì?
Báo bảo mật cho biên tập viên, mô tả cụ thể điều quan sát được, không tự điều tra và không liên hệ tác giả. Việc xác minh là của ban biên tập.
Có được ghi hoạt động phản biện vào CV không?
Được, bạn có thể liệt kê tên tạp chí và số lượt phản biện hoặc dùng dịch vụ ghi nhận phản biện. Không được tiết lộ tên hay nội dung bản thảo đã phản biện kín.
