Hai nghiên cứu sinh cùng khoá cùng được đi ba tháng ở hai phòng nghiên cứu châu Âu. Người thứ nhất đến nơi, được giới thiệu với nhóm, dự seminar hằng tuần, đọc tài liệu, và về nước với nhiều ấn tượng tốt. Người thứ hai đã thống nhất trước qua email: học một kỹ thuật phân tích cụ thể, chạy nó trên dữ liệu của mình, viết chung một bản thảo với một thành viên nhóm. Bài báo đó sau này thành một chương luận án.
Ra nước ngoài trong thời gian làm tiến sĩ có thể thay đổi cả luận án lẫn con đường nghề nghiệp. Nhưng giá trị của nó phụ thuộc gần như hoàn toàn vào những gì được quyết định trước khi đi. Bài này so sánh các hình thức, bàn về thời điểm và liệt kê những điều cần thoả thuận.
Bốn hình thức thường gặp
| Hình thức | Thời gian | Bằng cấp | Mức ràng buộc hành chính |
|---|---|---|---|
| Chuyến thăm nghiên cứu ngắn | Vài tuần đến vài tháng | Không thay đổi | Thấp: thư mời, thị thực, bảo hiểm |
| Học xen kẽ (sandwich, split-site) | Một hoặc nhiều giai đoạn dài ở trường thứ hai | Thường do trường gốc cấp | Trung bình: thoả thuận về hướng dẫn và tài trợ |
| Đồng hướng dẫn hai trường (cotutelle) | Thời gian chia giữa hai trường theo thoả thuận | Bằng chung hoặc hai bằng | Cao: thoả thuận riêng giữa hai trường |
| Chương trình tiến sĩ liên kết có sẵn | Theo thiết kế chương trình | Theo quy định chương trình | Đã được chuẩn hoá, ít phải đàm phán |
Với phần lớn nghiên cứu sinh, chuyến thăm ngắn là hình thức thực tế nhất và mang lại nhiều giá trị nhất trên mỗi đơn vị công sức hành chính. Đồng hướng dẫn hai trường phù hợp khi đề tài thật sự cần hai nền chuyên môn hoặc hai bối cảnh, và cả hai bên đã có quan hệ hợp tác.
Chọn thời điểm
- Quá sớm, khi câu hỏi nghiên cứu còn mơ hồ: bạn không biết cần gì từ nơi đến, và chuyến đi thành chuyến tham quan.
- Đúng lúc, sau khi đề cương đã được duyệt, khi bạn có dữ liệu hoặc câu hỏi cụ thể cần một kỹ thuật, một nguồn lực hay một chuyên gia mà trường gốc không có.
- Quá muộn, trong năm viết cuối: kết quả mới khó kịp vào luận án, và chuyến đi lấy mất thời gian viết.
Đặt mục tiêu có sản phẩm
Trước khi đi, viết một trang “kế hoạch chuyến thăm” và gửi cho người hướng dẫn ở cả hai nơi. Trang đó trả lời:
- Tôi đến để học hoặc làm điều gì cụ thể mà ở trường gốc không làm được?
- Kết thúc chuyến đi, sản phẩm là gì: một bộ dữ liệu đã phân tích, một bản thảo, một quy trình thí nghiệm đã chạy được?
- Ai ở nơi đến sẽ làm việc trực tiếp với tôi, bao nhiêu giờ mỗi tuần?
- Nếu có bài báo chung, ai đứng tên và theo thứ tự nào, dựa trên đóng góp dự kiến?
Câu hỏi thứ tư nghe có vẻ sớm, nhưng thống nhất sơ bộ từ đầu tránh được những cuộc trao đổi khó xử sau này.
Những điều phải thoả thuận với đồng hướng dẫn hai trường
Với cotutelle hay học xen kẽ dài hạn, thoả thuận giữa hai trường thường đề cập:
- Quy chế nào áp dụng cho đánh giá giữa kỳ, hình thức và ngôn ngữ luận án, thành phần hội đồng bảo vệ.
- Thời gian ở mỗi trường và yêu cầu tối thiểu nếu có.
- Học phí: đóng ở đâu, có được miễn ở một bên không.
- Sở hữu trí tuệ và dữ liệu: dữ liệu thu thập ở nước nào thuộc về ai, được mang đi đâu, được công bố thế nào.
- Phê duyệt đạo đức nghiên cứu: có cần xin ở cả hai nơi không.
- Vai trò của hai người hướng dẫn: ai quyết định vấn đề chuyên môn nào, lịch họp chung ra sao.
Những thoả thuận này mất nhiều tháng để hai phòng pháp chế hoặc phòng sau đại học ký kết. Bắt đầu sớm, và đừng mua vé máy bay trước khi thoả thuận xong.
Kinh phí: hiểu cơ chế trước khi tìm con số
Nguồn tài trợ cho di chuyển nghiên cứu thường thuộc một trong các nhóm: học bổng di chuyển của trường hoặc của tổ chức tài trợ nghiên cứu, kinh phí đề tài của người hướng dẫn ở một trong hai bên, chương trình hợp tác song phương giữa hai cơ sở, hoặc chính phòng nghiên cứu nơi đến tài trợ. Mức hỗ trợ và điều kiện thay đổi theo từng đợt; hãy đọc kỹ thông báo chính thức và hỏi phòng quốc tế của trường bạn về các chương trình đang mở.
Hậu cần không được xem nhẹ
- Thị thực: loại thị thực phụ thuộc thời gian lưu trú và việc có nhận thu nhập hay không. Kiểm tra với cơ quan lãnh sự và phòng quốc tế nơi đến.
- Bảo hiểm y tế hợp lệ tại nước đến cho cả thời gian lưu trú.
- Quyền truy cập: tài khoản máy tính, thư viện, phòng thí nghiệm, khoá an toàn bắt buộc. Nhiều nơi mất vài tuần mới cấp xong, nên hỏi trước.
- Dữ liệu mang theo: nếu là dữ liệu cá nhân của người tham gia nghiên cứu, kiểm tra quy định về chuyển dữ liệu ra nước ngoài và phê duyệt đạo đức.
Áp dụng: lịch chuẩn bị sáu tháng cho chuyến thăm ba tháng
- Tháng 6 trước khi đi: thống nhất với người hướng dẫn mục tiêu và nơi đến; người hướng dẫn liên hệ đồng nghiệp bên kia.
- Tháng 5: gửi kế hoạch chuyến thăm một trang; nhận thư mời.
- Tháng 4 đến 3: nộp hồ sơ xin tài trợ; kiểm tra yêu cầu đạo đức và chuyển dữ liệu.
- Tháng 2: nộp hồ sơ thị thực, mua bảo hiểm, tìm chỗ ở.
- Tháng 1: xin trước các quyền truy cập; chuẩn bị dữ liệu và tài liệu cần mang.
- Tuần đầu ở nơi đến: gặp người làm việc trực tiếp, xác nhận lại sản phẩm cuối chuyến và lịch gặp hằng tuần.
- Tuần cuối: viết báo cáo ngắn gửi cả hai người hướng dẫn, thống nhất các bước tiếp theo cho bản thảo chung.
Nếu bạn đang nghĩ đến một chuyến đi, hãy viết ngay trang kế hoạch với bốn câu hỏi ở trên, kể cả khi chưa biết đi đâu. Câu trả lời cho câu hỏi đầu tiên sẽ cho bạn biết nên tìm phòng nghiên cứu nào.
Câu hỏi thường gặp
Cotutelle là gì?
Là hình thức một luận án tiến sĩ được hai trường ở hai nước cùng hướng dẫn và cùng công nhận, dựa trên một thoả thuận riêng giữa hai trường. Tùy thoả thuận, người học nhận một bằng chung hoặc hai bằng.
Khi nào là thời điểm tốt để đi thực tập nghiên cứu?
Thường là sau khi đề cương đã được duyệt và bạn biết rõ mình cần gì từ nơi đến: một kỹ thuật, một bộ dữ liệu, hay góp ý của một chuyên gia. Đi quá sớm dễ thành chuyến tham quan, đi quá muộn thì khó đưa kết quả vào luận án.
Kinh phí cho chuyến thực tập nghiên cứu lấy từ đâu?
Có thể từ học bổng di chuyển của trường hoặc tổ chức tài trợ, từ kinh phí đề tài của người hướng dẫn hai bên, hoặc chương trình hợp tác giữa hai cơ sở. Điều kiện và mức hỗ trợ thay đổi thường xuyên, hãy kiểm tra trang chính thức.
Hai người hướng dẫn ở hai nước có ý kiến trái nhau thì làm thế nào?
Thống nhất từ đầu ai quyết định vấn đề gì, và tổ chức ít nhất một buổi họp ba bên định kỳ. Khi có mâu thuẫn, đưa cả hai ý kiến vào cùng một cuộc trao đổi thay vì chạy qua lại giữa hai người.
Có cần xin thị thực riêng cho chuyến thực tập nghiên cứu không?
Thường cần, và loại thị thực phụ thuộc thời gian lưu trú và việc bạn có nhận thu nhập ở nước đến hay không. Quy định thay đổi theo từng nước, hãy kiểm tra với cơ quan lãnh sự và phòng quốc tế của trường đến.
