Một nhóm nghiên cứu nộp bài tổng quan hệ thống với 23 nghiên cứu được đưa vào. Phản biện chạy lại chuỗi tìm kiếm của họ trên cùng cơ sở dữ liệu và tìm ra thêm 11 nghiên cứu đủ tiêu chuẩn. Lý do: chuỗi chỉ dùng một thuật ngữ cho can thiệp, bỏ qua ba cách gọi khác phổ biến trong ngành. Bài bị yêu cầu làm lại toàn bộ khâu tìm kiếm.
Khác với tổng quan tài liệu thông thường, tổng quan hệ thống (systematic review) hứa với người đọc rằng mọi bằng chứng liên quan đã được tìm theo một quy trình minh bạch, lặp lại được. Lời hứa đó đứng hay đổ nằm ở hai khâu: tìm kiếm và sàng lọc.
Khoanh câu hỏi bằng khung PICO hoặc tương đương
Chuỗi tìm kiếm tốt bắt đầu từ câu hỏi có cấu trúc. Với nghiên cứu can thiệp, khung PICO gồm: đối tượng (Population), can thiệp (Intervention), so sánh (Comparison), kết cục (Outcome). Nghiên cứu định tính hay dùng SPIDER hoặc PICo (đối tượng, hiện tượng quan tâm, bối cảnh).
Ví dụ: “Ở sinh viên đại học năm nhất (P), chương trình cố vấn đồng đẳng (I) so với không có chương trình (C) có làm giảm tỷ lệ bỏ học sau một năm (O) không?” Thường chỉ hai hoặc ba thành phần được đưa vào chuỗi tìm kiếm, thường là P và I. Đưa cả kết cục vào chuỗi dễ làm sót những nghiên cứu báo cáo kết cục trong bảng nhưng không nhắc trong tóm tắt.
Xây chuỗi tìm kiếm: từ đồng nghĩa, cắt đuôi, Boolean
- Liệt kê từ đồng nghĩa cho mỗi khái niệm. “Cố vấn đồng đẳng” trong tiếng Anh có thể là peer mentoring, peer mentor, peer support, student mentor, buddy program. Lấy thêm từ khoá từ 5–10 bài chủ chốt bạn đã biết.
- Dùng từ vựng có kiểm soát của từng cơ sở dữ liệu (MeSH trong PubMed, Thesaurus trong ERIC hay PsycInfo) kết hợp với từ tự do.
- Cắt đuôi và ký tự đại diện: mentor* bắt mentor, mentors, mentoring, mentorship.
- Nối bằng Boolean: OR trong cùng một khái niệm, AND giữa các khái niệm. Dùng dấu ngoặc để nhóm.
- Kiểm tra độ nhạy: chuỗi phải bắt được toàn bộ các bài chủ chốt đã biết. Sót một bài là tín hiệu phải bổ sung thuật ngữ.
Ghi chuỗi đầy đủ cho từng cơ sở dữ liệu, kèm ngày chạy và số kết quả. PRISMA 2020 yêu cầu báo cáo chuỗi của ít nhất một cơ sở dữ liệu, thường đưa vào phụ lục. Nếu có thể, nhờ một thủ thư chuyên ngành xem lại chuỗi; nhiều thư viện đại học có dịch vụ này.
Chọn nguồn: đừng chỉ dựa vào một cơ sở dữ liệu
| Nguồn | Mạnh ở | Lưu ý |
|---|---|---|
| PubMed/MEDLINE | Y sinh, y tế công cộng | Dùng MeSH, miễn phí |
| Scopus, Web of Science | Đa ngành, trích dẫn | Cần quyền truy cập của trường |
| ERIC | Giáo dục | Có cả tài liệu xám như báo cáo |
| PsycInfo | Tâm lý học | Từ khoá có kiểm soát riêng |
| Google Scholar | Rà soát bổ sung | Không tái lập được hoàn toàn, chỉ nên xem một số trang đầu |
| Cơ sở dữ liệu luận án, sổ đăng ký thử nghiệm | Giảm thiên lệch công bố | Thường bị bỏ quên |
Bổ sung bằng tra ngược danh mục tham khảo của các bài được chọn (backward) và tra xuôi các bài trích dẫn chúng (forward). Với các chủ đề ở Việt Nam, hãy tìm thêm trong tạp chí trong nước có trực tuyến, vì nhiều nghiên cứu phù hợp không có mặt trong cơ sở dữ liệu quốc tế.
Đăng ký đề cương trước khi sàng lọc
Đăng ký đề cương trên PROSPERO (cho tổng quan liên quan sức khoẻ) hoặc OSF trước khi bắt đầu sàng lọc. Đề cương ghi câu hỏi, tiêu chí chọn, chuỗi tìm kiếm, cách đánh giá chất lượng và kế hoạch tổng hợp. Mọi thay đổi sau đó đều phải báo cáo kèm lý do. Nhiều tạp chí hiện hỏi số đăng ký ngay khi nộp bài.
Loại trùng và quản lý bản ghi
Chạy trên bốn cơ sở dữ liệu, bạn có thể nhận 3.000 bản ghi, trong đó một phần ba là trùng. Xuất toàn bộ về Zotero hoặc EndNote, loại trùng tự động, rồi kiểm tay các cặp nghi trùng (cùng tiêu đề nhưng khác năm do bản preprint và bản chính thức). Sau đó đưa vào công cụ sàng lọc như Rayyan hay Covidence. Ghi lại số bản ghi ở mỗi bước, vì đây chính là các con số của sơ đồ PRISMA.
Sàng lọc hai người độc lập
Sàng lọc diễn ra hai vòng: tiêu đề và tóm tắt, rồi toàn văn. Chuẩn mực là hai người sàng lọc độc lập, không thấy quyết định của nhau, sau đó đối chiếu và giải quyết bất đồng bằng thảo luận hoặc người thứ ba.
- Chạy thử trên 50–100 bản ghi trước, so sánh quyết định, sửa lại cách diễn đạt tiêu chí nào gây hiểu khác nhau.
- Vòng tiêu đề – tóm tắt nên rộng tay: nghi ngờ thì giữ lại, để vòng toàn văn quyết định.
- Vòng toàn văn phải ghi lý do loại cho từng bài, theo danh sách lý do cố định: sai đối tượng, sai thiết kế, không có nhóm so sánh, không báo cáo kết cục.
- Báo cáo mức đồng thuận, ví dụ hệ số kappa của Cohen hoặc tỷ lệ đồng ý, kèm cách giải quyết bất đồng.
Nếu nguồn lực hạn chế, một cách chấp nhận được là một người sàng lọc toàn bộ, người thứ hai kiểm một mẫu ngẫu nhiên đủ lớn, và phải nói rõ điều này là một hạn chế.
Sơ đồ PRISMA 2020 và những con số phải khớp
Sơ đồ dòng chảy PRISMA 2020 trình bày: số bản ghi từ mỗi nguồn, số trùng bị loại, số được sàng lọc, số bị loại ở vòng tiêu đề – tóm tắt, số toàn văn tìm được và không tìm được, số bị loại ở vòng toàn văn theo từng lý do, và số nghiên cứu cuối cùng. Lỗi hay gặp nhất là các con số không cộng trừ khớp nhau. Trước khi nộp, cộng lại từng nhánh bằng tay.
Checklist nhanh
- Câu hỏi viết theo PICO hoặc khung tương đương.
- Chuỗi bắt được toàn bộ bài chủ chốt đã biết.
- Ít nhất hai hoặc ba cơ sở dữ liệu phù hợp ngành, cộng tra ngược, tra xuôi.
- Đề cương đã đăng ký trước sàng lọc.
- Hai người sàng lọc độc lập, có vòng chạy thử.
- Lý do loại ở vòng toàn văn được ghi cho từng bài.
- Sơ đồ PRISMA khớp số ở mọi nhánh.
Việc làm tiếp theo: chọn năm bài chủ chốt bạn chắc chắn phải có trong tổng quan, viết chuỗi tìm kiếm đầu tiên, và chạy thử xem nó bắt được mấy bài. Con số đó cho bạn biết chuỗi còn thiếu bao nhiêu trước khi bạn tốn hàng tuần sàng lọc.
Câu hỏi thường gặp
Tổng quan hệ thống khác tổng quan tài liệu thế nào?
Tổng quan hệ thống có câu hỏi hẹp, chuỗi tìm kiếm và tiêu chí chọn được báo cáo đầy đủ để người khác làm lại được. Tổng quan tài liệu thông thường chọn tài liệu linh hoạt hơn và không cam kết tìm đủ mọi bằng chứng.
Tổng quan hệ thống cần tìm trên bao nhiêu cơ sở dữ liệu?
Không có con số bắt buộc chung, nhưng một cơ sở dữ liệu là không đủ. Thường dùng hai đến bốn cơ sở phù hợp ngành, cộng với tra ngược danh mục tham khảo và tìm tài liệu xám.
Có bắt buộc hai người sàng lọc không?
Đó là chuẩn mực được khuyến nghị để giảm sai sót và thiên lệch. Nếu chỉ có một người, nên nhờ người thứ hai kiểm một mẫu ngẫu nhiên và nêu rõ đây là hạn chế trong bài.
PROSPERO là gì và có bắt buộc đăng ký không?
PROSPERO là sổ đăng ký quốc tế cho đề cương tổng quan hệ thống liên quan đến sức khoẻ. Không phải tạp chí nào cũng bắt buộc, nhưng đăng ký trước giúp chứng minh bạn không thay đổi phương pháp sau khi thấy kết quả. Các ngành khác có thể đăng ký trên OSF.
Có thể dùng Google Scholar làm nguồn chính cho tổng quan hệ thống không?
Không nên. Google Scholar không cho kết quả tái lập ổn định và không hỗ trợ chuỗi tìm kiếm phức tạp. Nó phù hợp để rà soát bổ sung, ví dụ xem một số trang kết quả đầu.
