Một nghiên cứu sinh tin rằng muốn bài được đọc miễn phí thì phải trả phí xuất bản vài nghìn đô la. Anh chọn tạp chí truy cập mở đắt nhất trong khả năng, rồi mới biết tạp chí đăng ký thuê bao mà anh bỏ qua vẫn cho phép đưa bản thảo đã chấp nhận lên kho lưu trữ của trường, miễn phí, và bản đó cũng được Google Scholar tìm thấy.
Truy cập mở (open access) là một nhóm mô hình khác nhau, không phải một lựa chọn duy nhất có giá. Hiểu các mô hình này giúp bạn quyết định dựa trên độc giả, quyền của mình và ngân sách, thay vì dựa trên giả định.
Năm mô hình cần phân biệt
| Mô hình | Ai trả phí | Người đọc được gì |
|---|---|---|
| Gold | Tác giả hoặc đơn vị, quỹ tài trợ trả phí xử lý bài (APC) | Bản chính thức miễn phí ngay, thường theo giấy phép CC BY |
| Diamond (hay platinum) | Không ai trong hai bên; tạp chí được hội khoa học, trường hoặc tổ chức tài trợ | Bản chính thức miễn phí ngay |
| Hybrid | Tác giả trả phí để mở riêng bài của mình trong tạp chí thuê bao | Bài đó miễn phí, các bài khác trong tạp chí vẫn cần thuê bao |
| Green | Không ai trả thêm; tác giả tự lưu trữ | Bản thảo đã chấp nhận miễn phí trên kho lưu trữ, đôi khi sau thời gian cấm (embargo) |
| Bronze | Nhà xuất bản tự mở | Đọc được miễn phí nhưng không có giấy phép rõ, có thể bị đóng lại |
Diamond là mô hình nhiều người không biết: có không ít tạp chí nghiêm túc, được chỉ mục đàng hoàng, không thu phí của cả tác giả lẫn người đọc. Tìm chúng trong DOAJ bằng bộ lọc “không có phí xử lý bài”.
Ba phiên bản của một bài báo
Hầu hết quy định về tự lưu trữ phân biệt ba phiên bản, và nhầm lẫn giữa chúng là nguồn vi phạm bản quyền phổ biến:
- Bản nộp (submitted version, preprint): bản gửi tạp chí lần đầu, chưa qua phản biện.
- Bản đã chấp nhận (accepted manuscript, author accepted manuscript): bản cuối cùng sau phản biện, do tác giả định dạng, chưa qua dàn trang của nhà xuất bản.
- Bản chính thức (version of record): bản PDF dàn trang, có số trang, logo nhà xuất bản.
Với tạp chí thuê bao, bạn thường được phép lưu trữ bản 1 và bản 2 theo điều kiện nhất định, nhưng không được đưa bản 3 lên mạng công khai. Lưu ngay bản 2 vào thư mục riêng khi bài được chấp nhận, vì sau vài tháng rất nhiều người không còn tìm ra nó.
Giấy phép Creative Commons nói gì
- CC BY: người khác được sao chép, phân phối, chỉnh sửa, kể cả dùng thương mại, miễn ghi nguồn. Đây là giấy phép phổ biến nhất ở tạp chí gold và được nhiều quỹ tài trợ yêu cầu.
- CC BY-NC: như trên nhưng không cho dùng thương mại.
- CC BY-NC-ND: không cho dùng thương mại và không cho tạo tác phẩm phái sinh, kể cả dịch.
Một lưu ý thực tế: nếu bài có hình ảnh bạn mượn từ nguồn khác, bạn phải có quyền cấp phép lại theo giấy phép của bài, hoặc ghi chú rõ hình đó không thuộc giấy phép chung.
Phí xử lý bài và các đường giảm chi phí
Phí xử lý bài (APC) rất khác nhau giữa các tạp chí và thay đổi theo thời gian, nên luôn kiểm tra trang chính thức. Trước khi tự bỏ tiền, hãy xem:
- Thoả thuận của thư viện: nhiều trường có thoả thuận với nhà xuất bản (thường gọi là thoả thuận đọc và xuất bản), theo đó phí của tác giả thuộc trường được chi trả một phần hoặc toàn bộ. Hỏi thư viện trước khi chọn tạp chí.
- Chính sách miễn giảm: nhiều nhà xuất bản miễn hoặc giảm phí cho tác giả từ các nước thu nhập thấp và trung bình, thường dựa trên danh sách quốc gia công bố sẵn.
- Kinh phí đề tài: nhiều quỹ cho phép tính phí công bố vào dự toán nếu khai từ đầu.
- Tạp chí diamond và con đường green: không tốn thêm chi phí.
Nhớ rằng phí cao không đồng nghĩa với chất lượng cao, và phí thấp không đồng nghĩa với tạp chí kém. Hãy đánh giá tạp chí bằng phản biện, ban biên tập, chỉ mục và độc giả, như với mọi tạp chí khác.
Quyền của tác giả: đọc kỹ trước khi ký
Khi bài được nhận, bạn sẽ ký một văn bản: hoặc chuyển giao bản quyền cho nhà xuất bản, hoặc cấp phép xuất bản trong khi vẫn giữ bản quyền. Văn bản này quy định bạn được làm gì với bài của chính mình: đưa lên kho lưu trữ của trường, dùng trong giảng dạy, tái sử dụng hình trong luận án. Một số quỹ và trường có chính sách giữ quyền (rights retention), yêu cầu tác giả thông báo với nhà xuất bản ngay khi nộp rằng bản đã chấp nhận sẽ được cấp phép mở. Nếu đơn vị bạn có chính sách này, hãy làm theo mẫu câu của họ trong cover letter.
Áp dụng: cây quyết định bốn câu hỏi
- Quỹ tài trợ hoặc đơn vị có yêu cầu truy cập mở ngay không? Nếu có, đọc yêu cầu về giấy phép và thời điểm, loại những tạp chí không đáp ứng.
- Thư viện có thoả thuận chi trả phí với nhà xuất bản nào không? Nếu có, ưu tiên tạp chí phù hợp thuộc thoả thuận đó.
- Có tạp chí diamond phù hợp chuyên ngành không? Tra DOAJ; nếu chất lượng tương đương, đây là lựa chọn không tốn phí.
- Nếu chọn tạp chí thuê bao, chính sách tự lưu trữ thế nào? Tra trên trang tạp chí hoặc Sherpa Romeo: được lưu bản nào, ở đâu, sau bao lâu.
Với con đường green, quy trình cụ thể: khi nhận thư chấp nhận, lưu bản đã chấp nhận dạng PDF, thêm một dòng ghi chú “Đây là bản thảo đã được chấp nhận của bài báo đăng tại [tạp chí], DOI [số]”, rồi tải lên kho lưu trữ của trường hoặc kho theo ngành, đặt ngày công khai theo thời gian cấm nếu có.
Việc nên làm tuần này: hỏi thư viện trường xem có thoả thuận chi trả phí với nhà xuất bản nào, và lập một thư mục riêng lưu bản đã chấp nhận của mọi bài bạn từng đăng. Hai việc này mở ra con đường truy cập mở mà không tốn thêm đồng nào.
Câu hỏi thường gặp
Truy cập mở có bắt buộc phải trả phí không?
Không. Tạp chí diamond không thu phí của tác giả, và con đường green cho phép tự lưu trữ bản đã chấp nhận miễn phí theo chính sách của tạp chí.
Bản thảo đã chấp nhận là gì?
Là bản cuối cùng sau phản biện do tác giả định dạng, chưa qua dàn trang của nhà xuất bản. Đây thường là bản được phép đưa lên kho lưu trữ của trường.
Có được đưa bản PDF của tạp chí lên ResearchGate không?
Với tạp chí thuê bao thường là không được đưa bản chính thức lên công khai. Hãy kiểm tra chính sách tự lưu trữ và dùng bản đã chấp nhận nếu được phép.
CC BY khác CC BY-NC thế nào?
CC BY cho phép mọi hình thức tái sử dụng, kể cả thương mại, miễn ghi nguồn. CC BY-NC cấm sử dụng thương mại.
Làm sao tìm tạp chí truy cập mở không mất phí?
Dùng DOAJ và lọc theo tạp chí không thu phí xử lý bài, sau đó đánh giá chất lượng bằng ban biên tập, quy trình phản biện và chỉ mục như mọi tạp chí khác.
