Nghiên cứu sinh năm hai kể: “Thầy rất giỏi, tên tuổi trong ngành, nhưng một học kỳ em gặp thầy hai lần, mỗi lần mười lăm phút. Bản thảo gửi đi ba tháng chưa có nhận xét.” Người bạn cùng khoá ở nhóm khác, với người hướng dẫn trẻ hơn và ít công bố hơn, gặp hằng tuần, nhận nhận xét trong vòng mười ngày, và đã có bài đầu tiên. Người hướng dẫn giỏi và người hướng dẫn phù hợp là hai tiêu chí khác nhau.
Ở nhiều chương trình, đặc biệt mô hình nghiên cứu thuần, chọn người hướng dẫn là quyết định quan trọng nhất của cả quá trình tiến sĩ. Nó quyết định đề tài của bạn đi theo hướng nào, bạn có nguồn lực gì, và ba bốn năm tới có dễ thở hay không.
Ba lớp phù hợp cần xét
- Phù hợp chuyên môn: người đó có đang làm (không chỉ từng làm) trong lĩnh vực gần với đề tài bạn muốn không? Xem công bố năm năm gần nhất, không chỉ những bài nổi tiếng cũ.
- Phù hợp phong cách hướng dẫn: có người giao việc chi tiết, có người để nghiên cứu sinh tự chủ gần hoàn toàn. Bạn cần mức nào?
- Phù hợp điều kiện: người đó có tài trợ, có thời gian, có ở lại trường trong vài năm tới không?
Nhiều người chỉ xét lớp đầu tiên. Hai lớp sau mới là thứ gây ra phần lớn chuyện không vui.
Phong cách hướng dẫn: không có kiểu nào đúng cho mọi người
| Phong cách | Biểu hiện | Hợp với | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Sát sao | Gặp thường xuyên, giao mốc cụ thể, sửa chi tiết | Người mới vào nghiên cứu, cần cấu trúc | Ít cơ hội phát triển tự chủ |
| Tự chủ | Gặp khi cần, để nghiên cứu sinh tự dẫn dắt | Người đã có kinh nghiệm, có kỷ luật riêng | Dễ lạc hướng mà không ai phát hiện sớm |
| Theo nhóm lớn | Hướng dẫn chủ yếu qua nghiên cứu viên sau tiến sĩ, họp nhóm | Người thích môi trường đông, học từ đồng nghiệp | Ít tiếp xúc trực tiếp với người hướng dẫn chính |
| Theo dự án có sẵn | Đề tài gắn với dự án tài trợ | Người muốn đề tài rõ ràng, có nguồn lực | Ít tự do chọn hướng |
Thư liên hệ đầu tiên
Giáo sư nhận nhiều thư xin hướng dẫn, phần lớn là thư dùng chung gửi hàng loạt. Thư được trả lời thường có đặc điểm:
- Ngắn: vừa một màn hình điện thoại.
- Cho thấy đã đọc công trình của họ: nhắc một bài cụ thể và điều bạn thấy liên quan đến ý tưởng của mình, không khen chung chung.
- Nêu ý tưởng nghiên cứu trong hai ba câu: câu hỏi, lý do quan trọng, hướng tiếp cận sơ bộ.
- Nêu nền tảng liên quan: luận văn thạc sĩ, kỹ năng phương pháp, kinh nghiệm thực tế.
- Hỏi một câu cụ thể: họ có nhận nghiên cứu sinh cho năm tới không, có thể trao đổi 20 phút không.
Đính kèm CV ngắn. Đừng đính kèm đề cương hai mươi trang ở thư đầu tiên.
Câu hỏi nên hỏi trong buổi trao đổi
- “Thầy/cô thường gặp nghiên cứu sinh bao lâu một lần, trực tiếp hay trực tuyến?”
- “Thường mất bao lâu để thầy/cô nhận xét một bản thảo chương?”
- “Nghiên cứu sinh của thầy/cô thường chọn đề tài thế nào: tự đề xuất hay từ dự án của nhóm?”
- “Kỳ vọng về công bố trong quá trình làm tiến sĩ là gì?”
- “Các nghiên cứu sinh trước đây tốt nghiệp sau bao lâu và hiện làm gì?”
- “Trong vài năm tới thầy/cô có kế hoạch nghỉ phép dài hạn hay chuyển công tác không?”
Câu cuối nghe khó hỏi, nhưng người hướng dẫn chuyển trường giữa chừng là tình huống thật và gây xáo trộn lớn. Có thể hỏi nhẹ nhàng: “Em muốn hình dung ba bốn năm tới của nhóm sẽ thế nào.”
Hỏi nghiên cứu sinh hiện tại và cũ
Đây là nguồn thông tin quý nhất và hay bị bỏ qua nhất. Xin liên lạc qua người hướng dẫn hoặc tìm trên trang nhóm. Nên nói chuyện riêng, không có mặt người hướng dẫn, và hỏi những câu mở:
- “Khi thí nghiệm hoặc bản thảo không như ý, thầy/cô phản ứng thế nào?”
- “Bạn có cảm thấy được hỗ trợ khi gặp khó khăn cá nhân không?”
- “Nhóm có văn hoá làm việc ra sao: giờ giấc, cuối tuần, hợp tác hay cạnh tranh?”
Để ý cả điều không được nói: câu trả lời ngập ngừng, “cũng ổn”, hay khuyên “bạn nên hỏi thêm người khác” thường đáng suy nghĩ.
Dấu hiệu đáng lo
- Nhiều nghiên cứu sinh bỏ dở hoặc chuyển người hướng dẫn trong vài năm gần đây.
- Không trả lời được câu hỏi đơn giản về thời gian gặp hay thời gian nhận xét.
- Hứa hẹn quá nhiều ngay buổi đầu: đề tài chắc chắn công bố ở tạp chí hàng đầu, tốt nghiệp sớm.
- Nói xấu đồng nghiệp hoặc nghiên cứu sinh cũ trước mặt bạn.
- Nhóm có quá nhiều nghiên cứu sinh so với thời gian người hướng dẫn có thể dành.
Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên nhiều. Nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên cân nhắc nghiêm túc.
Đồng hướng dẫn và hội đồng hướng dẫn
Có hai người hướng dẫn, một người mạnh về lĩnh vực và một người mạnh về phương pháp, hoặc một người nhiều kinh nghiệm và một người trẻ có nhiều thời gian, có thể là cấu hình rất tốt. Nó cũng giảm rủi ro khi một người vắng mặt. Điều cần làm rõ từ đầu: ai là người chịu trách nhiệm chính, hai người nhận xét bản thảo theo thứ tự nào, và xử lý thế nào khi hai người góp ý trái nhau.
Khi đã chọn: thoả thuận ngay từ đầu
Sau khi được nhận, đề xuất một buổi thống nhất kỳ vọng và ghi lại thành văn bản ngắn: tần suất gặp, cách gửi bản thảo, thời gian nhận xét dự kiến, kỳ vọng về giờ làm việc, cách ghi tên tác giả trong công bố. Nhiều trường có sẵn mẫu thoả thuận hướng dẫn; nếu không, một email tóm tắt sau buổi gặp là đủ.
Việc nên làm ngay: lập danh sách năm người hướng dẫn tiềm năng, đọc hai bài gần nhất của mỗi người, và ghi một câu về điểm nối giữa công trình của họ với ý tưởng của bạn. Nếu không viết được câu đó cho ai, người đó chưa nên nằm trong danh sách.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao chọn người hướng dẫn tiến sĩ phù hợp?
Xét ba lớp: chuyên môn có gần đề tài không, phong cách hướng dẫn có hợp với bạn không, và họ có tài trợ, thời gian, kế hoạch ở lại trường không. Nói chuyện với nghiên cứu sinh hiện tại là cách kiểm tra tốt nhất.
Viết email xin hướng dẫn tiến sĩ thế nào?
Viết ngắn, nhắc cụ thể một công trình của họ liên quan đến ý tưởng của bạn, nêu câu hỏi nghiên cứu trong hai ba câu, tóm tắt nền tảng và hỏi họ có nhận nghiên cứu sinh không. Đính kèm CV ngắn, chưa cần đề cương dài.
Nên hỏi gì khi gặp người hướng dẫn tiềm năng?
Hỏi tần suất gặp, thời gian nhận xét bản thảo, cách chọn đề tài, kỳ vọng về công bố, nghiên cứu sinh cũ tốt nghiệp sau bao lâu và kế hoạch công tác của họ trong vài năm tới.
Có nên chọn giáo sư nổi tiếng làm người hướng dẫn không?
Tên tuổi có lợi về mạng lưới và nguồn lực, nhưng nếu họ quá bận để gặp và nhận xét, trải nghiệm có thể khó khăn. Thời gian và phong cách hướng dẫn quan trọng không kém danh tiếng.
Có hai người hướng dẫn có tốt không?
Thường là tốt, vì bổ sung chuyên môn và giảm rủi ro khi một người vắng mặt. Cần thống nhất từ đầu ai chịu trách nhiệm chính và xử lý góp ý trái chiều ra sao.
