Một nhà nghiên cứu trẻ chuẩn bị dữ liệu để chia sẻ và phát hiện một biến đã bị mã hoá ngược trong bài báo đăng năm ngoái. Đảo lại dấu, một trong ba kết luận chính biến mất. Câu hỏi đầu tiên trong đầu cô là “có ai biết không”. Câu hỏi đúng lẽ ra là: sửa thế nào cho nhanh và minh bạch nhất.
Các tạp chí và tổ chức như COPE phân biệt rõ lỗi trung thực với sai phạm. Tự báo lỗi sớm thường dẫn tới một bản đính chính, đôi khi một lần rút bài tự nguyện được cộng đồng tôn trọng. Im lặng rồi bị người khác phát hiện mới là kịch bản xấu.
Các hình thức sửa hồ sơ khoa học
| Hình thức | Khi nào dùng | Bài gốc |
|---|---|---|
| Đính chính (correction, corrigendum, erratum) | Lỗi không làm thay đổi kết luận chính: sai số trong bảng, thiếu tên tài trợ, nhầm chú thích hình | Vẫn giữ, có liên kết tới bản đính chính |
| Thư bày tỏ quan ngại (expression of concern) | Tạp chí có nghi vấn nghiêm trọng nhưng điều tra chưa xong | Vẫn giữ, gắn cảnh báo |
| Rút bài (retraction) | Kết quả không đáng tin cậy do lỗi nghiêm trọng hoặc sai phạm, đăng trùng, vi phạm đạo đức | Vẫn còn trên trang nhưng gắn nhãn đã rút, kèm thông báo lý do |
| Rút và đăng lại (retract and replace) | Lỗi trung thực làm đổi kết quả, nhưng nghiên cứu vẫn có giá trị sau khi sửa | Thay bằng bản đã sửa, giữ lịch sử |
Tên gọi khác nhau giữa các nhà xuất bản (có nơi phân biệt erratum là lỗi của tạp chí, corrigendum là lỗi của tác giả), nhưng logic thì giống nhau: mức độ ảnh hưởng tới kết luận quyết định hình thức.
Lỗi của mình: tự đánh giá mức độ trước khi viết thư
- Tái tạo phân tích gốc để khẳng định lỗi là thật.
- Chạy lại phân tích đã sửa và so sánh từng kết quả.
- Tự hỏi: kết luận nào thay đổi? Chỉ con số thay đổi, hay chiều hướng, hay ý nghĩa thống kê?
- Báo cho đồng tác giả trước khi viết cho tạp chí. Họ cùng chịu trách nhiệm và phải đồng ý với bản đính chính.
Viết thư cho tạp chí
Gửi biên tập viên phụ trách, hoặc địa chỉ liên hệ chung của tạp chí nếu người đó đã thôi nhiệm vụ. Thư nên ngắn và cụ thể:
- Tên bài, DOI, ngày đăng.
- Lỗi là gì, phát hiện thế nào, vì sao xảy ra.
- Ảnh hưởng: con số cũ, con số mới, kết luận nào thay đổi.
- Đề xuất hình thức: đính chính hay rút bài.
- Xác nhận mọi đồng tác giả đã đồng ý.
- Đính kèm: phân tích gốc và phân tích đã sửa, bảng biểu sửa.
Không cần xin lỗi dài dòng hay giải thích hoàn cảnh cá nhân. Biên tập viên cần thông tin để quyết định, và sự rõ ràng chính là bằng chứng thiện chí.
Một bản đính chính mẫu
Văn bản đính chính thường ngắn, trung tính và đọc được độc lập với bài gốc. Ví dụ: “Trong bài báo gốc, biến ‘mức độ hài lòng với công việc’ bị mã hoá ngược ở các câu 3 và 7 của thang đo. Sau khi mã hoá lại, hệ số trong Bảng 3, dòng 2, thay đổi từ 0,21 thành −0,04 và không còn có ý nghĩa thống kê. Vì vậy, kết luận thứ hai trong phần Thảo luận không còn được dữ liệu ủng hộ. Các kết quả khác không thay đổi. Các tác giả xin lỗi độc giả về sai sót này.” Chỉ ba đến năm câu, nhưng người đọc biết chính xác điều gì còn đứng vững.
Nếu tạp chí đề xuất hình thức khác với đề xuất của bạn, hãy nghe lý do. Biên tập viên thấy nhiều trường hợp hơn bạn và thường có hướng dẫn nội bộ của nhà xuất bản.
Khi lỗi nằm trong bài của người khác
Bạn đọc một bài và thấy các con số không khớp nhau, hoặc hình ảnh có dấu hiệu bị lặp. Cách xử lý có trách nhiệm:
- Kiểm tra lại kỹ, loại trừ việc bạn đọc sai. Nhiều “lỗi” thực ra là do cách làm tròn hay cách tính khác.
- Viết thư lịch sự cho tác giả liên hệ, nêu cụ thể điểm chưa khớp và hỏi họ có giải thích không.
- Nếu không có phản hồi sau vài tuần, hoặc câu trả lời không thoả đáng, viết cho biên tập viên tạp chí với cùng nội dung.
- Các nền tảng bình luận sau công bố như PubPeer là một kênh, nhưng hãy giữ giọng văn mô tả dữ kiện, không suy diễn động cơ.
Phân biệt “số liệu không khớp” với “tác giả gian lận”. Bạn chỉ có thể thấy điều thứ nhất; điều thứ hai là việc của quy trình điều tra.
Đừng trích dẫn bài đã bị rút mà không biết
Bài đã rút vẫn tiếp tục được trích dẫn nhiều năm, thường vì người viết không biết. Cách phòng:
- Nhìn biểu tượng Crossmark trên trang bài báo; bấm vào sẽ thấy tình trạng cập nhật mới nhất.
- Zotero có tính năng cảnh báo khi một mục trong thư viện đã bị rút, dựa trên dữ liệu của Retraction Watch. Hãy bật và để ý.
- Trước khi nộp bài, tra nhanh các tài liệu tham khảo quan trọng nhất trong cơ sở dữ liệu Retraction Watch.
- Nếu thật sự cần nhắc tới bài đã rút (ví dụ để bàn về chính vụ việc), ghi rõ “đã bị rút” trong câu văn và trích dẫn cả thông báo rút bài.
Rút bài ảnh hưởng tới sự nghiệp thế nào
Không phải mọi lần rút bài đều như nhau. Rút bài do tác giả tự phát hiện lỗi trung thực và chủ động báo thường được nhìn nhận khác hẳn rút bài sau điều tra sai phạm. Thông báo rút bài thường ghi rõ ai khởi xướng và vì sao, nên người đọc hồ sơ của bạn sẽ thấy sự khác biệt đó.
Điều thực sự gây hại lâu dài là mô thức: nhiều bài có vấn đề, phản hồi chậm, phủ nhận khi đã có bằng chứng.
Phòng từ trước: thói quen giảm nguy cơ phải đính chính
- Mã phân tích chạy từ dữ liệu thô tới bảng cuối, để lỗi mã hoá biến dễ lần ra.
- Một đồng tác giả chạy lại độc lập các con số chính trước khi gửi.
- Kiểm tra chéo giữa bảng, hình và văn bản: cỡ mẫu có khớp nhau ở mọi chỗ không?
- Giữ bản gốc hình ảnh (ảnh chụp gel, ảnh kính hiển vi) chưa qua chỉnh sửa.
Việc nên làm tuần này: bật cảnh báo bài bị rút trong Zotero và quét thư viện của bạn. Nếu có bài đã bị rút đang nằm trong danh mục tham khảo của bản thảo sắp gửi, bạn sẽ biết trước người phản biện.
Câu hỏi thường gặp
Đính chính và rút bài khác nhau thế nào?
Đính chính dùng khi lỗi không làm đổi kết luận chính, bài gốc vẫn giữ nguyên giá trị. Rút bài dùng khi kết quả không còn đáng tin cậy, do lỗi nghiêm trọng hoặc sai phạm.
Tự xin rút bài có ảnh hưởng xấu tới hồ sơ không?
Có ảnh hưởng, nhưng rút bài tự nguyện vì lỗi trung thực được nhìn nhận khác hẳn rút bài do sai phạm. Thông báo rút bài thường ghi rõ tác giả chủ động báo lỗi.
Làm sao biết một bài báo đã bị rút?
Kiểm tra biểu tượng Crossmark trên trang bài, tra cơ sở dữ liệu Retraction Watch, hoặc bật cảnh báo bài bị rút trong Zotero.
Phát hiện số liệu sai trong bài của người khác thì làm gì?
Kiểm tra kỹ rồi viết thư lịch sự cho tác giả liên hệ. Nếu không có phản hồi thoả đáng, liên hệ biên tập viên tạp chí với mô tả cụ thể, không suy diễn động cơ.
Có được trích dẫn bài đã bị rút không?
Chỉ nên trích khi bàn về chính việc bài bị rút, và phải ghi rõ tình trạng đã rút cùng thông báo rút bài. Không dùng bài đã rút làm bằng chứng cho lập luận.
