Một nghiên cứu sinh gửi bài về giáo dục STEM ở trường phổ thông tới một tạp chí có chữ “Education” to đùng trong tên. Mười một ngày sau nhận thư: “không phù hợp phạm vi”. Mở tạp chí ra mới thấy ba năm gần nhất họ gần như chỉ đăng nghiên cứu về giáo dục đại học. Không ai đọc bài của anh, không có nhận xét nào để sửa, chỉ mất gần hai tuần và một lần định dạng lại tài liệu tham khảo.
Chọn tạp chí là quyết định chiến lược đầu tiên của một bài báo, không phải việc làm vội sau khi viết xong. Người có kinh nghiệm thường chọn danh sách ngắn khi bản thảo mới có dàn ý, vì tạp chí đích quyết định độ dài, cách mở phần giới thiệu, thậm chí cả việc nên nhấn mạnh đóng góp lý thuyết hay ứng dụng.
Phạm vi ghi trên web chỉ là lời hứa, bài đã đăng mới là sự thật
Mục “Aims and Scope” thường viết rộng để tạp chí không tự bó tay. Thứ cho bạn biết ban biên tập thật sự nhận gì là những bài họ đã đăng trong 12–24 tháng gần nhất. Hãy mở mười bài mới nhất và ghi lại:
- Chủ đề và bối cảnh nghiên cứu (quốc gia, cấp học, ngành, loại đối tượng).
- Phương pháp chủ đạo: định lượng, định tính, hỗn hợp, mô phỏng, tổng quan.
- Cỡ mẫu và quy mô dữ liệu điển hình.
- Loại đóng góp: lý thuyết mới, kiểm định mô hình cũ ở bối cảnh mới, hay giải pháp thực hành.
- Có bao nhiêu bài từ châu Á, từ các nước đang phát triển.
Nếu mười bài đều dùng mô hình phương trình cấu trúc trên cỡ mẫu vài trăm, còn bạn có một nghiên cứu định tính 12 người phỏng vấn, khả năng cao bạn đang gõ nhầm cửa, dù chủ đề có khớp.
Danh sách ngắn ba tầng: mơ ước, vừa sức, an toàn
Đừng chọn một tạp chí. Hãy chọn ba đến năm tạp chí, xếp thành ba tầng, để khi bị từ chối bạn không phải bắt đầu lại từ số không.
| Tầng | Đặc điểm | Khi nào nên thử |
|---|---|---|
| Mơ ước | Tạp chí đầu ngành, tỷ lệ từ chối tại bàn cao, đòi hỏi đóng góp lý thuyết rõ | Khi dữ liệu có điểm mới thật sự và bạn chịu được thêm vài tháng chờ |
| Vừa sức | Tạp chí uy tín trong chuyên ngành hẹp, bài đã đăng gần với thiết kế của bạn | Hầu hết bài nghiên cứu thực nghiệm chắc chắn nên nhắm tầng này |
| An toàn | Tạp chí được chỉ mục đàng hoàng, phạm vi rộng hơn, thời gian xử lý nhanh | Khi cần kết quả trong hạn tốt nghiệp, xét tuyển hoặc báo cáo đề tài |
Quy tắc hay dùng: chỉ đẩy lên tầng mơ ước nếu bạn trả lời được câu “bài này thay đổi cách người trong ngành nghĩ về vấn đề gì?” bằng một câu ngắn, không phải một đoạn.
Năm con số cần tra trước khi nộp
- Thời gian đến quyết định đầu tiên (time to first decision): nhiều tạp chí công bố trên trang chủ. Chênh lệch giữa vài tuần và vài tháng là rất lớn nếu bạn có hạn bảo vệ.
- Thời gian từ nhận đến xuất bản trực tuyến: xem ngay ở đầu mỗi bài, dòng “Received… Accepted… Published”. Lấy trung vị của mười bài, không lấy bài nhanh nhất.
- Phí xuất bản (nếu là truy cập mở): kiểm tra trang chính thức, xem có miễn giảm cho tác giả từ nước thu nhập thấp và trung bình hay không.
- Giới hạn độ dài: số từ, số bảng, số hình. Cắt 3.000 từ sau khi viết xong đau hơn nhiều so với viết đúng khuôn từ đầu.
- Chỉ mục: tạp chí có trong Web of Science, Scopus, DOAJ hay không, tra trực tiếp trên cơ sở dữ liệu đó chứ không tin logo trên trang của tạp chí.
Công cụ gợi ý tạp chí và giới hạn của chúng
Các nhà xuất bản lớn đều có công cụ “journal finder”: dán tiêu đề và tóm tắt vào, nó trả về danh sách tạp chí phù hợp. Chúng hữu ích để mở rộng danh sách, nhưng có hai hạn chế: chỉ gợi ý tạp chí của chính nhà xuất bản đó, và so khớp theo từ vựng chứ không hiểu đóng góp của bạn.
Cách hiệu quả hơn là nhìn vào danh sách tài liệu tham khảo của chính bạn. Đếm xem các bài bạn trích dẫn nhiều nhất được đăng ở đâu. Tạp chí xuất hiện từ ba lần trở lên trong phần tham khảo là ứng viên tự nhiên: bạn đang tham gia cuộc trò chuyện của chính họ, và biên tập viên sẽ nhận ra điều đó.
Một cách nữa ít người dùng: tìm các bài gần chủ đề nhất trên Google Scholar, bấm “Cited by”, xem các bài trích dẫn chúng đăng ở đâu. Đó là những tạp chí đang quan tâm tới dòng nghiên cứu này ngay lúc này.
Những tín hiệu nên loại tạp chí khỏi danh sách
- Thư mời nộp bài gửi tới email cá nhân, xưng hô chung chung, hứa phản biện trong vài ngày.
- Phạm vi ôm cả y học, kỹ thuật lẫn quản trị kinh doanh trong cùng một tạp chí.
- Số lượng bài mỗi số tăng vọt bất thường so với vài năm trước.
- Không nêu rõ quy trình phản biện, không có danh sách ban biên tập với đơn vị công tác kiểm chứng được.
- Tên và giao diện gần giống một tạp chí có tiếng nhưng tên miền khác.
Chỉ cần hai trong năm dấu hiệu, hãy dừng lại kiểm tra kỹ trước khi đưa vào danh sách.
Khi đồng tác giả muốn một tạp chí khác
Bất đồng về tạp chí đích là chuyện rất thường gặp, nhất là khi người hướng dẫn cần bài ở một hạng cụ thể còn nghiên cứu sinh cần bài sớm. Hãy đặt tiêu chí lên bàn trước khi đặt tên tạp chí: hạn thời gian là bao lâu, yêu cầu chỉ mục tối thiểu là gì, có kinh phí cho phí xuất bản không. Khi tiêu chí đã thống nhất, danh sách ngắn gần như tự lộ ra, và cuộc thảo luận chuyển từ “tôi thích” sang “tạp chí nào thoả điều kiện”.
Áp dụng: bảng chấm điểm tạp chí trong 45 phút
Mở một bảng tính, mỗi dòng một tạp chí ứng viên, chấm từ 0 đến 2 cho từng cột:
- Mười bài gần nhất có ít nhất ba bài cùng phương pháp với bạn không?
- Có bài nào ở bối cảnh gần với bạn (khu vực, loại đối tượng) không?
- Thời gian đến quyết định đầu tiên có nằm trong hạn của bạn không?
- Độ dài bản thảo hiện tại có vừa giới hạn không?
- Chỉ mục có đáp ứng yêu cầu của đơn vị bạn không?
- Bạn có trích dẫn tạp chí này từ ba lần trở lên không?
Tổng từ 9 trở lên: ứng viên mạnh. Từ 6 đến 8: tầng dự phòng. Dưới 6: loại. Bảng này mất chưa đến một giờ nhưng thường tiết kiệm cả một vòng từ chối tại bàn.
Việc cần làm ngay hôm nay: chọn ba tạp chí, mở mười bài gần nhất của mỗi tạp chí, điền bảng chấm điểm. Sau đó mới quay lại chỉnh phần giới thiệu của bản thảo theo văn phong và độ dài của tạp chí đứng đầu danh sách.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn tạp chí trước hay viết bài trước?
Nên có danh sách ngắn từ khi bản thảo mới có dàn ý. Tạp chí đích quyết định độ dài, cách trình bày đóng góp và văn phong, nên chọn sớm giúp khỏi phải viết lại lớn về sau.
Làm sao biết bài có hợp phạm vi tạp chí không?
Đọc mục Aims and Scope rồi đối chiếu với mười bài đăng gần nhất. Nếu không có bài nào cùng phương pháp hoặc bối cảnh gần với bạn, rủi ro bị từ chối tại bàn là cao dù chủ đề nghe có vẻ khớp.
Công cụ journal finder có đáng tin không?
Hữu ích để mở rộng danh sách, nhưng mỗi công cụ chỉ gợi ý tạp chí của nhà xuất bản đó và so khớp theo từ khoá. Hãy dùng thêm danh sách tài liệu tham khảo của chính bạn để kiểm tra chéo.
Một bài có được nộp cùng lúc cho hai tạp chí không?
Không. Gần như mọi tạp chí đều cấm nộp song song và coi đó là vi phạm đạo đức xuất bản. Chỉ nộp tạp chí tiếp theo sau khi đã nhận quyết định từ chối hoặc chủ động rút bài bằng văn bản.
Thời gian xử lý của tạp chí xem ở đâu?
Nhiều tạp chí công bố trên trang chủ. Cách chắc hơn là xem dòng ngày nhận, ngày chấp nhận và ngày xuất bản ở đầu mười bài gần nhất rồi lấy giá trị ở giữa.
