Hai nghiên cứu sinh so bài: một người đăng ở tạp chí toán ứng dụng có Impact Factor khoảng 2, người kia đăng ở tạp chí sinh học tế bào có Impact Factor khoảng 6. Người thứ hai tự tin mình “cao hơn gấp ba”. Thực tế tạp chí toán kia nằm trong nhóm đầu của chuyên ngành, còn tạp chí sinh học nằm quanh giữa bảng. Con số tuyệt đối gần như vô nghĩa khi so giữa hai ngành có tập quán trích dẫn khác nhau hoàn toàn.
Chỉ số tạp chí là công cụ thô để mô tả tạp chí, không phải để chấm từng bài hay từng người. Hiểu nó được tính thế nào là cách nhanh nhất để không bị nó dắt mũi, cũng không bị người khác dùng nó để dắt mũi mình.
Impact Factor: trung bình của một phân phối rất lệch
Journal Impact Factor (JIF) do Clarivate công bố hằng năm trong Journal Citation Reports. Công thức cho năm Y:
- Tử số: số lượt trích dẫn trong năm Y tới mọi thứ tạp chí đăng trong năm Y−1 và Y−2.
- Mẫu số: số “bài có thể trích dẫn” (chủ yếu bài nghiên cứu và bài tổng quan) đăng trong Y−1 và Y−2.
Ví dụ: năm 2025 có 1.200 lượt trích dẫn tới các bài đăng năm 2023–2024, hai năm đó tạp chí đăng 400 bài có thể trích dẫn, JIF = 1.200 / 400 = 3,0.
Điểm yếu nằm ở chữ “trung bình”. Trích dẫn trong một tạp chí phân bố cực lệch: vài bài được trích hàng trăm lần kéo cả trung bình lên, trong khi phần lớn bài chỉ được trích vài lần hoặc không lần nào. Một bài bất kỳ trong tạp chí IF 3 rất có thể có số trích dẫn thấp hơn 3. Ngoài ra, tử số tính cả trích dẫn tới bài xã luận, thư toà soạn, còn mẫu số thì không, nên tạp chí đăng nhiều loại bài này có lợi thế nhỏ.
CiteScore, SJR, SNIP và h5-index khác nhau ở đâu
| Chỉ số | Nguồn dữ liệu | Cách tính tóm tắt | Tra miễn phí? |
|---|---|---|---|
| JIF | Web of Science | Trích dẫn năm Y tới bài của 2 năm trước, chia số bài có thể trích dẫn | Không, cần thuê bao JCR |
| CiteScore | Scopus | Trích dẫn trong cửa sổ 4 năm tới tài liệu của chính 4 năm đó, chia số tài liệu | Có, trên trang Sources của Scopus |
| SJR | Scopus | Trích dẫn có trọng số theo uy tín tạp chí trích dẫn, cửa sổ 3 năm | Có, trên SCImago |
| SNIP | Scopus | Chuẩn hoá theo mật độ trích dẫn của lĩnh vực | Có, trên trang Sources của Scopus |
| h5-index | Google Scholar | Chỉ số h của các bài đăng trong 5 năm trọn gần nhất | Có, Google Scholar Metrics |
SJR đáng chú ý vì nó không coi mọi trích dẫn là như nhau: được một tạp chí mạnh trích dẫn có trọng số cao hơn được một tạp chí yếu trích dẫn. SNIP thì cố gắng trả lời đúng vấn đề của ví dụ mở đầu: một lượt trích dẫn trong toán học “đáng giá” hơn một lượt trong sinh học tế bào, vì toán học trích dẫn thưa hơn.
Hạng Q1–Q4: một tạp chí có thể mang nhiều hạng
Hạng Q được tính bằng cách xếp tạp chí trong từng danh mục chuyên ngành theo chỉ số rồi chia làm bốn phần: Q1 là 25% đứng đầu. Ba hệ quả hay bị bỏ qua:
- Một tạp chí có thể là Q1 ở danh mục này và Q3 ở danh mục khác, vì nó được xếp vào nhiều danh mục. Khi ghi “bài Q1”, cần ghi rõ theo danh mục nào.
- Hạng Q của SCImago và của JCR khác nhau, vì dựa trên dữ liệu, chỉ số và cách phân danh mục khác nhau. Nói “Q1” mà không nói nguồn là thiếu thông tin.
- Hạng thay đổi theo năm. Tạp chí Q1 năm nộp có thể là Q2 năm bài được xuất bản. Nhiều đơn vị quy định lấy hạng của năm xuất bản hoặc năm gần nhất; hãy đọc quy định hiện hành của nơi bạn công tác.
Năm kiểu dùng sai hay gặp
- So IF giữa các ngành: như ví dụ mở đầu. Nếu phải so, dùng thứ hạng phần trăm trong danh mục hoặc SNIP.
- Gán IF của tạp chí cho từng bài: bài của bạn không “có IF 5”. Nó có số trích dẫn của riêng nó.
- Cộng IF để đánh giá một người: tổng IF của mười bài không nói gì về đóng góp của tác giả trong từng bài.
- Chọn tạp chí chỉ theo chỉ số: tạp chí có chỉ số cao nhưng độc giả không phải cộng đồng của bạn thì bài ít được đọc đúng người.
- Tin chỉ số ghi trên trang tạp chí: nhiều tạp chí kém chất lượng in những “chỉ số tác động” do tổ chức vô danh cấp, tên nghe gần giống Impact Factor. Chỉ tin số tra trực tiếp trên JCR, Scopus, SCImago hoặc Google Scholar.
Tuyên bố San Francisco về đánh giá nghiên cứu (DORA) và Tuyên ngôn Leiden đều khuyến cáo không dùng chỉ số cấp tạp chí làm thước đo thay thế cho chất lượng từng bài hay từng nhà khoa học. Nhiều quỹ và trường đã ký DORA, nhưng thực tế xét tuyển ở nhiều nơi vẫn dùng hạng Q, nên bạn cần hiểu cả hai phía.
Khi nào chỉ số thật sự hữu ích
Chỉ số có ích khi dùng để sàng lọc thô và so sánh trong cùng một chuyên ngành hẹp: bạn có ba tạp chí cùng phạm vi, cùng loại độc giả, và cần biết tạp chí nào có tầm ảnh hưởng rộng hơn. Nó cũng hữu ích để phát hiện bất thường: chỉ số tăng gấp ba trong một năm thường là dấu hiệu tự trích dẫn hoặc trích dẫn chéo có tổ chức, đáng kiểm tra trước khi nộp.
Áp dụng: tra một tạp chí trong 10 phút
- Tìm tạp chí trên trang Sources của Scopus: ghi CiteScore, thứ hạng phần trăm trong từng danh mục, SNIP.
- Tìm trên SCImago: ghi SJR, hạng Q theo từng danh mục, xem biểu đồ tỷ lệ tự trích dẫn qua các năm.
- Nếu đơn vị có thuê bao, tra JCR để có JIF và hạng theo danh mục của Web of Science.
- Xem Google Scholar Metrics để biết h5-index, nhất là với tạp chí mới hoặc kỷ yếu hội nghị ngành máy tính.
- Ghi tất cả vào một dòng: tên tạp chí, nguồn, năm, danh mục, hạng. Không ghi “Q1” trống trơn.
Nếu tỷ lệ tự trích dẫn vượt xa các tạp chí cùng danh mục, hoặc chỉ số nhảy vọt không giải thích được, hãy xếp tạp chí đó xuống cuối danh sách cho tới khi hiểu rõ lý do.
Bước tiếp theo: lấy ba tạp chí trong danh sách ngắn của bạn, tra đủ năm nguồn trên, và viết một dòng mô tả đúng chuẩn cho từng tạp chí. Khi hội đồng hay người hướng dẫn hỏi “tạp chí này thế nào?”, bạn sẽ có câu trả lời chính xác thay vì một con số không có ngữ cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Impact Factor bao nhiêu là cao?
Không có ngưỡng chung vì mật độ trích dẫn khác nhau rất xa giữa các ngành. Cách đúng là xem thứ hạng phần trăm của tạp chí trong danh mục chuyên ngành của nó.
Q1 Scopus và Q1 Web of Science có giống nhau không?
Không. Hạng Q của SCImago dựa trên SJR với dữ liệu Scopus, còn hạng của JCR dựa trên dữ liệu Web of Science và cách phân danh mục riêng. Một tạp chí có thể mang hạng khác nhau ở hai nguồn.
Tra CiteScore miễn phí ở đâu?
Trên trang Sources của Scopus, không cần đăng nhập thuê bao. SJR và hạng Q theo SCImago cũng tra miễn phí trên trang SCImago Journal Rank.
Tạp chí ghi có Impact Factor trên trang web có đáng tin không?
Chỉ tin khi bạn tự tra được con số đó trên JCR. Nhiều tạp chí kém chất lượng in các chỉ số do tổ chức không rõ nguồn gốc cấp với tên gần giống Impact Factor.
Nên lấy hạng Q của năm nộp hay năm xuất bản?
Tuỳ quy định của đơn vị đánh giá, nhiều nơi lấy năm xuất bản hoặc năm có dữ liệu gần nhất. Hãy đọc văn bản hiện hành của nơi bạn công tác và ghi rõ năm cùng nguồn khi báo cáo.
