Hộp thư của một giảng viên trẻ nhận bốn email trong một tháng, mở đầu giống nhau: “Chúng tôi rất ấn tượng với bài báo gần đây của bạn và trân trọng mời bạn nộp bài cho số chuyên đề…”. Ba trong bốn số chuyên đề có chủ đề chẳng liên quan gì đến bài của cô. Email thứ tư đúng chủ đề, do hai nhà nghiên cứu cô từng trích dẫn làm biên tập viên khách mời. Chỉ email đó đáng mở tiếp.
Số chuyên đề (special issue, đôi khi gọi là thematic issue hay research topic) là tập hợp bài quanh một chủ đề hẹp, thường do một hoặc vài biên tập viên khách mời (guest editor) điều phối. Chúng có thể là cơ hội thật, cũng có thể là kênh để một số tạp chí tăng số lượng bài. Học cách phân biệt giúp bạn tận dụng cái thứ nhất mà không dính cái thứ hai.
Vì sao số chuyên đề hấp dẫn
- Đúng cộng đồng đọc: bài của bạn đứng cạnh các bài cùng chủ đề, người đọc số chuyên đề là người quan tâm đúng vấn đề đó.
- Biên tập viên am hiểu chủ đề: biên tập viên khách mời thường là chuyên gia hẹp hơn biên tập viên thường trực.
- Có hạn chót rõ ràng, giúp nhiều người hoàn thành bài đang dang dở.
- Có phần giới thiệu của biên tập viên khách mời, thường được trích dẫn nhiều và nhắc đến từng bài trong số.
Rủi ro: khi số chuyên đề trở thành dây chuyền
Ở một số nơi, số lượng số chuyên đề tăng rất nhanh, mỗi số mở ra với chủ đề rộng và nhiều biên tập viên khách mời, và phản biện bị rút ngắn để kịp hạn. Một số tạp chí đã bị các cơ sở dữ liệu chỉ mục xem xét lại hoặc loại khỏi danh sách, một phần vì vấn đề chất lượng liên quan đến các số chuyên đề. Khi tạp chí bị loại khỏi chỉ mục, bài của bạn có thể không còn được tính trong hồ sơ ở những nơi yêu cầu chỉ mục đó.
Điều đó không có nghĩa mọi số chuyên đề đều đáng ngờ. Nhiều tạp chí uy tín ra số chuyên đề chất lượng, phản biện như bài thường. Vấn đề là bạn cần kiểm tra từng trường hợp.
Đọc lời kêu gọi nộp bài (call for papers) như thế nào
| Thành phần | Dấu hiệu tốt | Dấu hiệu cần dè chừng |
|---|---|---|
| Chủ đề | Hẹp, có câu hỏi rõ, có lý do vì sao bây giờ | Rộng như cả một ngành, ghép nhiều từ khoá thời thượng |
| Biên tập viên khách mời | Có công bố thật trong chủ đề, thuộc các cơ sở khác nhau | Không tìm thấy công bố liên quan, hoặc chính họ sẽ nộp nhiều bài vào số |
| Số lượng | Dự kiến một số lượng bài vừa phải | Không giới hạn, kêu gọi liên tục |
| Quy trình | Nêu rõ phản biện như bài thường, có biên tập viên thường trực giám sát | Không nói gì về phản biện, nhấn mạnh tốc độ |
| Lời mời | Gửi đích danh, liên quan đến nghiên cứu của bạn | Gửi hàng loạt, chủ đề không khớp bài bạn từng viết |
Kiểm tra biên tập viên khách mời trong mười phút
- Tìm tên từng người trên Google Scholar hoặc ORCID: họ có bài đăng trong chủ đề của số không.
- Kiểm tra họ thuộc cơ sở nào, có phải cùng một nhóm nhỏ không.
- Xem họ đã làm biên tập viên khách mời bao nhiêu số trong thời gian ngắn; con số bất thường là tín hiệu cần lưu ý.
- Xem các số chuyên đề trước của cùng tạp chí đã xuất bản: bài có chất lượng không, có bao nhiêu bài của chính biên tập viên khách mời.
Nguyên tắc chuẩn mực mà nhiều tổ chức như COPE nêu là: bài của biên tập viên khách mời trong số của mình phải được một người khác xử lý độc lập, và không nên chiếm phần lớn số đó.
Kiểm tra tạp chí, không chỉ kiểm tra số chuyên đề
Số chuyên đề thừa hưởng mọi thứ của tạp chí mẹ. Hãy kiểm tra tạp chí như bạn vẫn làm: có trong các cơ sở dữ liệu mà trường bạn công nhận không, chỉ mục còn hiệu lực không, phí xuất bản là bao nhiêu và được công bố rõ không, thời gian từ nộp đến chấp nhận của các bài gần đây có hợp lý không. Một số tạp chí ghi rõ trên trang bài báo rằng bài thuộc số chuyên đề nào; hãy xem tỷ lệ bài đăng qua số chuyên đề so với số thường.
Viết bài sao cho khớp số chuyên đề
Khi đã quyết định nộp, hãy làm cho mối liên hệ với chủ đề hiện rõ ngay từ tóm tắt. Trong phần Giới thiệu, nói bài của bạn trả lời câu hỏi nào trong lời kêu gọi; trong phần Thảo luận, nối kết quả với chủ đề chung của số. Biên tập viên khách mời thường phải từ chối những bài tốt nhưng lệch chủ đề để giữ số chuyên đề gắn kết. Một email ngắn gửi biên tập viên khách mời trước khi nộp, kèm tóm tắt 200 chữ và câu hỏi “bài này có phù hợp không”, là thông lệ được chấp nhận và giúp bạn khỏi mất vài tuần chờ một câu trả lời “không phù hợp phạm vi”.
Nếu bạn được mời làm biên tập viên khách mời
Đây có thể là trải nghiệm tốt để học việc biên tập và xây mạng lưới, nhưng tốn nhiều thời gian hơn người ta nghĩ: tìm người phản biện, theo dõi hạn, viết bài giới thiệu. Trước khi nhận, hãy hỏi tạp chí ai chịu trách nhiệm quyết định cuối, số bài dự kiến, và bạn có được từ chối bài không phù hợp không. Nếu lời mời đến từ một tạp chí bạn chưa từng đọc, với chủ đề bạn chưa từng làm, hãy cân nhắc kỹ.
Áp dụng thực tế: quy trình quyết định 20 phút
- Chủ đề số có khớp bài bạn đang có hoặc sắp có không? Nếu phải xoay bài cho khớp, dừng.
- Kiểm tra từng biên tập viên khách mời theo bốn bước ở trên.
- Kiểm tra tạp chí mẹ: chỉ mục, phí, thời gian xử lý.
- Xem một số chuyên đề đã xuất bản của tạp chí đó, đọc lướt ba bài.
- So sánh với phương án nộp số thường của một tạp chí khác trong danh sách ngắn của bạn.
- Nếu nộp, ghi lại hạn chót và dự trù thời gian sửa bài; hạn của số chuyên đề thường chặt hơn.
Việc làm tiếp theo: mở hộp thư, tìm các lời mời số chuyên đề bạn đã nhận trong ba tháng qua và chạy thử bảng kiểm với một lời mời. Sau lần đầu, bạn sẽ phân loại những email tương tự trong vòng một phút.
Câu hỏi thường gặp
Số chuyên đề (special issue) là gì?
Là tập hợp bài quanh một chủ đề hẹp trong một tạp chí, thường do biên tập viên khách mời điều phối, có lời kêu gọi nộp bài và hạn chót riêng.
Bài trong số chuyên đề có được phản biện như bài thường không?
Ở tạp chí uy tín thì có. Hãy đọc lời kêu gọi và chính sách của tạp chí; nếu không nói gì về phản biện mà chỉ nhấn mạnh tốc độ, cần dè chừng.
Làm sao biết lời mời nộp số chuyên đề có đáng tin không?
Kiểm tra chủ đề có khớp nghiên cứu của bạn, biên tập viên khách mời có công bố thật trong chủ đề, và tạp chí mẹ có chỉ mục, phí và thời gian xử lý rõ ràng.
Nộp bài vào số chuyên đề có nhanh hơn số thường không?
Thường có hạn chót rõ nên quy trình có nhịp, nhưng không nhất thiết nhanh hơn. Tốc độ quá nhanh so với ngành lại là dấu hiệu cần kiểm tra thêm.
Có nên nhận làm biên tập viên khách mời không?
Có thể, nếu chủ đề đúng chuyên môn và tạp chí uy tín. Hãy hỏi rõ trách nhiệm, số bài và quyền từ chối bài không phù hợp trước khi nhận.
