Một kỹ sư làm tiến sĩ bán thời gian mô tả tuần của mình: tối thứ Ba mở máy, mất bốn mươi phút để nhớ lại tuần trước đang phân tích đến đâu, viết được nửa trang thì đã khuya. Thứ Bảy mở máy lại, lại mất bốn mươi phút để nhớ. Sau một năm, anh nhận ra phần lớn thời gian dành cho luận án là thời gian khởi động lại, không phải thời gian nghiên cứu.
Nghiên cứu sinh bán thời gian thường có nhiều thứ nghiên cứu sinh toàn thời gian thiếu: kinh nghiệm thực tế, mạng lưới nghề nghiệp, đôi khi cả dữ liệu. Thứ họ thiếu là sự liên tục. Bài này nói về cách thiết kế đề tài, lịch và các thoả thuận để bù lại sự thiếu liên tục đó.
Chọn đề tài: ba câu hỏi riêng cho người đi làm
- Dữ liệu có chờ được không? Đề tài cần theo dõi một hiện tượng liên tục hằng ngày, hoặc làm thí nghiệm cần có mặt ở phòng lab đều đặn, sẽ rất khó với lịch bán thời gian. Đề tài dựa trên dữ liệu có sẵn, tài liệu lưu trữ, hoặc các đợt thu thập có thể lên lịch trước thì phù hợp hơn.
- Có chia được thành mảnh nhỏ không? Một đề tài có thể tách thành các nghiên cứu con, mỗi nghiên cứu hoàn chỉnh trong vài tháng, giúp bạn thấy tiến độ và giữ động lực qua nhiều năm.
- Công việc có nuôi đề tài không? Đề tài gắn với lĩnh vực đang làm giúp mỗi giờ ở cơ quan cũng là một phần hiểu biết cho luận án. Nhưng nó đi kèm nghĩa vụ tách bạch vai trò, xem thêm ở phần dưới.
Cái bẫy lớn nhất: chi phí khởi động lại
Làm việc nhận thức sâu như phân tích dữ liệu hay viết lập luận cần nạp lại rất nhiều thứ vào đầu trước khi bắt đầu có năng suất. Với người làm toàn thời gian, chi phí này trả một lần mỗi sáng. Với người làm bán thời gian, nó trả mỗi lần ngồi xuống, và mỗi lần càng đắt nếu khoảng cách giữa hai lần càng xa.
Ba cách giảm chi phí này:
- Ghi chú dừng giữa chừng. Trước khi đóng máy, viết ba dòng: vừa làm xong gì, bước kế tiếp cụ thể là gì, đang băn khoăn điều gì. Lần sau đọc ba dòng đó thay vì dò lại từ đầu.
- Dừng giữa một việc dễ. Đừng dừng ngay sau khi xong một phần; hãy dừng khi bước tiếp theo đã rõ và dễ bắt đầu, để lần sau vào việc ngay.
- Không để quá bốn ngày không chạm vào luận án. Kể cả những tuần bận nhất, mười lăm phút đọc lại ghi chú và sửa một đoạn cũng giữ cho mạch không đứt.
Lịch làm việc: khối lớn đều đặn thắng mảnh nhỏ rải rác
| Loại việc | Cần khối thời gian | Nên xếp vào |
|---|---|---|
| Viết chương, phân tích dữ liệu, thiết kế nghiên cứu | Ba tiếng trở lên, liền mạch | Buổi sáng cuối tuần, ngày nghỉ phép học |
| Đọc tài liệu, ghi chú tài liệu | Một đến hai tiếng | Buổi tối trong tuần |
| Định dạng trích dẫn, sắp xếp tệp, trả lời email | Mười lăm đến ba mươi phút | Giờ nghỉ trưa, thời gian di chuyển |
| Thu thập dữ liệu thực địa | Nhiều ngày liền | Đợt nghỉ phép được lên kế hoạch trước nhiều tháng |
Sai lầm phổ biến là dành những khối lớn hiếm hoi cho việc nhẹ như định dạng tài liệu tham khảo, vì việc nhẹ dễ bắt đầu. Hãy bảo vệ khối lớn cho việc khó nhất.
Thoả thuận với cơ quan
Nhiều người làm tiến sĩ mà cơ quan chỉ biết mơ hồ. Nói rõ từ đầu thường có lợi hơn:
- Thời gian: có thể xin nghỉ phép học, làm việc linh hoạt vào những đợt cao điểm của luận án không.
- Dữ liệu và hiện trường: nếu nghiên cứu dùng dữ liệu hoặc con người trong cơ quan, cần sự cho phép chính thức bằng văn bản, và quy trình đạo đức nghiên cứu vẫn áp dụng như với mọi nghiên cứu khác.
- Quyền công bố: thống nhất trước điều gì được đưa vào luận án và bài báo, điều gì là bí mật kinh doanh.
- Tài trợ: một số cơ quan hỗ trợ học phí kèm cam kết làm việc sau khi tốt nghiệp. Đọc kỹ điều khoản.
Khi bạn nghiên cứu chính nơi mình làm việc, đồng nghiệp tham gia phỏng vấn có thể ngại từ chối cấp trên hay người quen. Cách thiết kế tuyển chọn và bảo đảm tự nguyện cần được bàn kỹ với người hướng dẫn và hội đồng đạo đức.
Làm việc với người hướng dẫn từ xa
Người hướng dẫn có nhiều nghiên cứu sinh, và người không có mặt ở khoa rất dễ bị quên. Cách giữ vị trí của mình:
- Lịch gặp cố định, dù ngắn, ví dụ ba mươi phút mỗi tháng qua mạng.
- Báo cáo một trang trước mỗi buổi gặp: đã làm gì, kẹt ở đâu, cần quyết định gì.
- Thời hạn cụ thể cho mỗi bản nháp, do chính bạn đề xuất.
- Tham gia ít nhất vài hoạt động của nhóm nghiên cứu hoặc khoa mỗi năm, kể cả trực tuyến, để không bị cô lập.
Áp dụng: kế hoạch năm đầu cho nghiên cứu sinh bán thời gian
- Tháng 1 đến 2: thống nhất với cơ quan về thời gian và dữ liệu; thống nhất với người hướng dẫn lịch gặp và định dạng báo cáo.
- Tháng 1 đến 3: chọn hai khối cố định mỗi tuần, ghi vào lịch như cuộc họp không thể huỷ.
- Tháng 3 đến 6: đọc tài liệu có chọn lọc, viết bản tổng quan ngắn thay vì đọc mãi.
- Tháng 6 đến 9: chốt đề cương, chia luận án thành các nghiên cứu con có mốc riêng.
- Tháng 9 đến 12: xin phê duyệt đạo đức nếu cần, lên lịch thu thập dữ liệu trùng với đợt nghỉ phép.
- Cuối năm: tự đánh giá: bao nhiêu khối lớn đã thực sự dùng cho việc khó? Điều chỉnh lịch năm sau.
Những dấu hiệu nên dừng lại để xem xét
Nếu nhiều tháng liền bạn không có khối thời gian nào cho luận án, nếu công việc hoặc gia đình thay đổi lớn, hãy trao đổi với người hướng dẫn về việc tạm dừng chính thức thay vì âm thầm trôi. Hầu hết chương trình có cơ chế tạm ngưng học tập, và dùng nó đúng lúc tốt hơn nhiều so với để thời hạn chạy trong khi không có tiến độ.
Việc làm ngay tối nay: mở lịch hai tuần tới, tìm hai khối ba tiếng, đặt tên chúng bằng đúng việc khó nhất của luận án, và viết ghi chú dừng giữa chừng đầu tiên cho buổi làm việc gần nhất của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Làm tiến sĩ bán thời gian thường mất bao lâu?
Thường lâu hơn hình thức toàn thời gian, nhiều chương trình cho phép thời gian tối đa dài gần gấp đôi. Quy định cụ thể khác nhau theo trường và quốc gia, nên hãy đọc kỹ quy chế của chương trình bạn định theo.
Có nên chọn đề tài gắn với công việc đang làm không?
Thường là nên, nếu bạn tiếp cận được dữ liệu hoặc hiện trường qua công việc và cơ quan đồng ý. Nhưng cần tách rõ vai trò nhân viên và vai trò nhà nghiên cứu, nhất là về bảo mật và đạo đức nghiên cứu.
Mỗi tuần cần dành bao nhiêu giờ cho luận án?
Không có con số chung, nhưng quan trọng hơn tổng số giờ là có những khối thời gian liền mạch đều đặn. Hai buổi sáng ba tiếng mỗi tuần thường hiệu quả hơn mười lần ba mươi phút rải rác.
Làm sao để người hướng dẫn không quên mình?
Chủ động gửi báo cáo ngắn theo lịch cố định, kể cả khi tiến độ chậm. Một trang mỗi tháng nêu đã làm gì, đang kẹt ở đâu và cần gì từ thầy cô là đủ để giữ liên lạc.
Có thể chuyển từ bán thời gian sang toàn thời gian không?
Nhiều chương trình cho phép chuyển đổi, thường cần đơn và sự đồng ý của người hướng dẫn và khoa. Hãy hỏi phòng quản lý sau đại học trước khi quyết định vì việc chuyển có thể ảnh hưởng thời hạn và học phí.
