Một nhóm từ trường đại học nước ngoài đến một tỉnh ven biển hai tuần để thu mẫu nước và phỏng vấn ngư dân. Cán bộ viện địa phương lo giấy phép, liên hệ xã, thuê thuyền, dịch phỏng vấn, và gửi mẫu qua đường bưu điện sau khi nhóm về nước. Hai năm sau, bài báo xuất hiện trên một tạp chí uy tín với tám tác giả đều ở nước ngoài. Cán bộ địa phương được nhắc trong phần cảm ơn. Ngư dân chưa bao giờ biết kết quả. Đó là hình mẫu của nghiên cứu kiểu “nhảy dù” (parachute hay helicopter research).
Hiện tượng này không chỉ xảy ra giữa nước giàu và nước nghèo. Nó xuất hiện cả giữa trường lớn và trường nhỏ trong cùng một nước, giữa nhóm ở thành phố và cộng đồng ở vùng sâu. Bài viết dành cho cả hai phía: người đến và người tiếp đón.
Nhận diện một hợp tác lệch
- Câu hỏi nghiên cứu được quyết định hoàn toàn ở nơi khác, cộng sự địa phương chỉ nhận “việc thực địa”.
- Dữ liệu và mẫu vật rời khỏi nơi thu, không ai ở địa phương còn quyền truy cập.
- Cộng sự địa phương không được mời đọc bản thảo, chỉ biết bài đã đăng qua mạng.
- Kinh phí chi trả cho công sức địa phương thấp hơn nhiều so với công sức thật, hoặc không có.
- Cộng đồng tham gia không nhận lại gì: không kết quả, không thông tin, không lợi ích.
Vì sao đây là vấn đề liêm chính, không chỉ là phép lịch sự
Quyền tác giả phản ánh đóng góp thật. Theo tiêu chí ICMJE, người đóng góp đáng kể vào thu thập dữ liệu và có cơ hội đọc, sửa, chấp thuận bản thảo cuối xứng đáng đứng tên. Loại họ ra là ghi nhận sai về ai đã làm nghiên cứu. Ngoài ra, kiến thức địa phương thường quyết định chất lượng: hiểu bối cảnh, ngôn ngữ, cách hỏi, giải thích kết quả bất thường. Bỏ họ ra khỏi phần phân tích thường làm kết luận nghèo đi. Một số tạp chí nay yêu cầu tác giả giải thích sự tham gia của nhà nghiên cứu địa phương khi nghiên cứu thực hiện ở nước khác, và bộ quy tắc TRUST về nghiên cứu công bằng ở bối cảnh nguồn lực thấp được nhiều nơi dùng làm tham chiếu.
Bảng phân vai công bằng
| Giai đoạn | Kiểu nhảy dù | Kiểu hợp tác công bằng |
|---|---|---|
| Đặt câu hỏi | Quyết định ở nơi khác | Cùng xác định, gắn với nhu cầu địa phương |
| Kinh phí | Toàn bộ do nhóm ngoài quản lý | Có phần ngân sách do đối tác địa phương quản lý |
| Đạo đức | Chỉ có phê duyệt của trường nước ngoài | Phê duyệt ở cả hai nơi, tôn trọng quy định sở tại |
| Dữ liệu, mẫu vật | Chuyển đi, không để lại bản sao | Thoả thuận lưu giữ, bản sao và quyền truy cập cho địa phương |
| Phân tích, viết bài | Làm riêng | Cùng phân tích, cộng sự địa phương đọc và sửa bản thảo |
| Tác giả | Người địa phương ở phần cảm ơn | Đứng tên theo đóng góp, có người ở vị trí đầu hoặc cuối khi phù hợp |
| Sau công bố | Không phản hồi | Trả kết quả cho cộng đồng bằng ngôn ngữ và hình thức họ dùng được |
Thoả thuận hợp tác: viết trước khi lên đường
Không cần văn bản pháp lý dài. Hai trang ghi những điểm sau là đủ để tránh phần lớn bất đồng:
- Câu hỏi nghiên cứu và đóng góp dự kiến của từng bên.
- Phân chia kinh phí, bao gồm thù lao cho công sức địa phương và người hỗ trợ thực địa.
- Ai giữ dữ liệu gốc và mẫu vật, bản sao để ở đâu, ai được dùng cho nghiên cứu tiếp theo.
- Nguyên tắc quyền tác giả và thứ tự tác giả cho các bài dự kiến.
- Thời hạn gửi bản thảo cho mọi đồng tác giả đọc trước khi nộp.
- Kế hoạch trả kết quả cho cộng đồng và cơ quan địa phương.
Với mẫu vật sinh học, nguồn gen hay tri thức truyền thống, còn có quy định về tiếp cận và chia sẻ lợi ích. Hãy kiểm tra với cơ quan quản lý chuyên ngành trước khi mang mẫu ra khỏi nơi thu.
Nếu bạn là cộng sự địa phương
Bạn có quyền đặt điều kiện, và nên đặt từ đầu, khi công sức của bạn còn là thứ nhóm kia cần:
- Đề nghị thoả thuận bằng văn bản như trên trước khi xin giấy phép hay thu dữ liệu.
- Hỏi thẳng: “Tôi sẽ tham gia phân tích và viết phần nào để đủ điều kiện đứng tên?”, rồi thực sự làm phần đó.
- Giữ bản sao dữ liệu thô và sổ thực địa.
- Đề xuất một bài riêng do bạn đứng đầu, dùng một phần dữ liệu cho câu hỏi của địa phương.
Trả kết quả cho cộng đồng
Ngư dân, giáo viên, phụ huynh tham gia nghiên cứu hiếm khi đọc bài báo tiếng Anh. Cách trả kết quả thực tế: một tờ tóm tắt hai trang bằng ngôn ngữ địa phương, một buổi trình bày ngắn ở nhà văn hoá hay trường học, hoặc gửi báo cáo cho cơ quan địa phương đã hỗ trợ. Việc này thường chỉ tốn vài ngày nhưng quyết định nhóm có được chào đón ở lần sau hay không, và có thể phát hiện chỗ bạn đã hiểu sai bối cảnh.
Kiểm tra cuối trước khi nộp bài
- Mọi người đóng góp đáng kể đã được mời làm tác giả chưa?
- Mọi đồng tác giả đã đọc và đồng ý với bản cuối chưa?
- Phần phương pháp có nêu phê duyệt đạo đức và giấy phép ở nước sở tại không?
- Phần cảm ơn có ghi đúng tên người hỗ trợ thực địa, phiên dịch, cộng đồng (nếu họ đồng ý được nêu)?
- Kế hoạch trả kết quả đã có ngày cụ thể chưa?
Nếu bạn đang chuẩn bị một chuyến thực địa ở nơi khác, việc nên làm tuần này là gửi bản nháp hai trang thoả thuận hợp tác cho đối tác địa phương và hỏi họ muốn sửa gì. Câu trả lời của họ sẽ cho bạn biết nhiều hơn mọi kế hoạch làm ở bàn giấy.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu nhảy dù (parachute research) là gì?
Là khi nhóm nghiên cứu từ nơi khác đến thu dữ liệu rồi rời đi, không để cộng sự địa phương tham gia thực chất vào thiết kế, phân tích, quyền tác giả, và không trả kết quả cho cộng đồng.
Cộng sự địa phương có được đứng tên tác giả không?
Có, nếu họ đóng góp đáng kể như thu thập dữ liệu, am hiểu bối cảnh để diễn giải, và được đọc, sửa, chấp thuận bản thảo cuối. Chỉ đưa vào phần cảm ơn trong trường hợp đó là ghi nhận sai đóng góp.
Thoả thuận hợp tác nghiên cứu nên có những gì?
Câu hỏi nghiên cứu, đóng góp từng bên, phân chia kinh phí, quyền giữ và dùng dữ liệu, mẫu vật, nguyên tắc quyền tác giả, thời hạn đọc bản thảo và kế hoạch trả kết quả cho cộng đồng.
Mang mẫu vật nghiên cứu ra nước ngoài cần lưu ý gì?
Cần kiểm tra quy định về tiếp cận nguồn gen, chia sẻ lợi ích và giấy phép xuất mẫu với cơ quan quản lý chuyên ngành, đồng thời thoả thuận nơi lưu giữ và bản sao cho đối tác địa phương.
Trả kết quả nghiên cứu cho cộng đồng bằng cách nào?
Dùng hình thức họ tiếp cận được như tờ tóm tắt ngắn bằng ngôn ngữ địa phương, buổi trình bày tại cộng đồng hoặc báo cáo gửi cơ quan địa phương. Việc này nên có trong kế hoạch từ đầu.
