Hai nhóm nghiên cứu ở hai châu lục cùng theo đuổi một câu hỏi. Nhóm A đăng preprint ngay khi viết xong, rồi nộp tạp chí. Nhóm B chờ bài qua phản biện, mất chín tháng. Khi bài của nhóm B ra đời, bài của nhóm A đã được trích dẫn hơn chục lần, và mọi người trong ngành coi nhóm A là người công bố trước, dù hai bài được đăng chính thức cách nhau chỉ vài tuần.
Preprint là bản thảo được công khai trên một máy chủ chuyên dụng trước khi (hoặc song song với) quá trình phản biện ở tạp chí. Ở vật lý, toán và khoa học máy tính, đăng preprint đã là thói quen từ nhiều thập kỷ. Ở sinh học, y học, khoa học xã hội, nó lan rộng mạnh trong khoảng mười năm gần đây. Nhưng nó không phải lựa chọn mặc định đúng cho mọi bài.
Được gì khi đăng preprint
- Ghi dấu thời điểm: preprint có ngày đăng công khai và thường có DOI, là bằng chứng bạn đã có kết quả vào thời điểm đó.
- Người đọc sớm hơn: kết quả đến với cộng đồng trước nhiều tháng so với quy trình tạp chí.
- Góp ý miễn phí: đồng nghiệp đọc, gửi email chỉ lỗi hoặc gợi ý tài liệu trước khi phản biện chính thức nhìn thấy.
- Dùng được trong hồ sơ: nhiều quỹ tài trợ và hội đồng tuyển dụng chấp nhận preprint trong danh sách sản phẩm, thường ở mục riêng.
- Truy cập mở miễn phí: người đọc ở mọi nơi đều đọc được bản đầy đủ, không cần thuê bao.
Mất gì, và rủi ro nằm ở đâu
- Chưa qua phản biện: nếu có sai sót, sai sót đó đã công khai. Bạn có thể cập nhật phiên bản, nhưng bản cũ vẫn lưu.
- Ẩn danh bị phá: với tạp chí phản biện hai chiều ẩn danh, phản biện có thể tìm ra preprint và biết bạn là ai. Phần lớn tạp chí chấp nhận điều này, nhưng nên biết trước.
- Nghiên cứu y khoa: kết quả chưa phản biện có thể bị báo chí hoặc mạng xã hội đưa tin như sự thật. Các máy chủ y khoa có kiểm tra thêm và gắn nhãn cảnh báo, nhưng trách nhiệm diễn đạt thận trọng vẫn thuộc về tác giả.
- Chính sách tạp chí: đa số tạp chí chấp nhận bài từng đăng preprint, một số ít vẫn hạn chế hoặc có điều kiện về giấy phép. Phải kiểm tra trước.
- Bằng sáng chế: công bố công khai trước khi nộp đơn có thể ảnh hưởng khả năng bảo hộ. Nếu kết quả có tiềm năng thương mại, hỏi phòng chuyển giao công nghệ của đơn vị trước.
Chọn máy chủ theo ngành
| Máy chủ | Lĩnh vực chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| arXiv | Vật lý, toán, khoa học máy tính, thống kê, kinh tế định lượng | Có kiểm duyệt nội dung; người mới đăng lần đầu có thể cần được giới thiệu (endorsement) |
| bioRxiv | Khoa học sự sống | Kiểm tra cơ bản trước khi đăng, có DOI |
| medRxiv | Y học, khoa học sức khoẻ | Kiểm tra kỹ hơn, đòi các tuyên bố đạo đức và đăng ký thử nghiệm khi phù hợp |
| SSRN | Kinh tế, luật, quản trị, khoa học xã hội | Phổ biến với bản thảo làm việc (working paper) |
| OSF Preprints và các máy chủ theo ngành trên nền OSF | Tâm lý học, xã hội học, giáo dục và nhiều ngành khác | Kết hợp tốt với việc lưu dữ liệu, mã và đăng ký trước kế hoạch nghiên cứu |
Nguyên tắc: chọn máy chủ mà cộng đồng của bạn đang đọc. Một bài giáo dục học đặt trên máy chủ vật lý sẽ gần như vô hình với người cần đọc nó.
Giấy phép: quyết định nhỏ, hậu quả lâu dài
Khi đăng, bạn phải chọn giấy phép. Các lựa chọn phổ biến là giấy phép không độc quyền của máy chủ (chỉ cho phép máy chủ phân phối) hoặc các giấy phép Creative Commons như CC BY. Giấy phép một khi đã chọn cho một phiên bản thì thường không rút lại được. Nếu tạp chí đích là tạp chí truy cập mở dùng CC BY, chọn CC BY cho preprint thường không gây xung đột. Nếu chưa chắc tạp chí nào, giấy phép hẹp hơn để lại nhiều đường lui hơn. Hãy kiểm tra chính sách của tạp chí trên trang hướng dẫn tác giả hoặc trên công cụ tra chính sách như Sherpa Romeo.
Sau khi bài được tạp chí nhận
- Cập nhật preprint lên phiên bản đã chấp nhận (accepted manuscript) nếu tạp chí cho phép; không đưa bản dàn trang của nhà xuất bản lên trừ khi tạp chí truy cập mở với giấy phép cho phép.
- Thêm liên kết DOI của bài chính thức vào trang preprint. Nhiều máy chủ tự liên kết, nhưng không phải luôn luôn.
- Trong hồ sơ cá nhân, gộp preprint và bài chính thức thành một mục để không đếm hai lần.
Khi nào không nên đăng preprint
- Kết quả có thể gây hiểu lầm nghiêm trọng nếu công khai trước khi được kiểm tra, nhất là trong y tế.
- Tạp chí đích có chính sách không chấp nhận.
- Dữ liệu chứa thông tin nhạy cảm mà bạn chưa ẩn danh hoá xong.
- Kết quả đang trong quá trình xin bảo hộ sở hữu trí tuệ.
- Đồng tác giả chưa đồng ý. Đăng preprint là một hình thức công bố; mọi tác giả phải đồng ý như khi nộp tạp chí.
Áp dụng: danh sách kiểm trước khi bấm đăng
- Mọi đồng tác giả đã đồng ý bằng văn bản.
- Tạp chí đích chấp nhận preprint và giấy phép bạn định chọn.
- Bản thảo đã được đọc lại như bản nộp tạp chí: số liệu, hình, tài liệu tham khảo.
- Có tuyên bố xung đột lợi ích, tài trợ, đạo đức.
- Dữ liệu và mã đã ẩn danh hoá, hoặc có ghi chú về tình trạng chia sẻ.
- Tóm tắt viết thận trọng, không phóng đại, nhất là nếu chủ đề dễ được báo chí chú ý.
- Đã chọn máy chủ theo nơi cộng đồng của bạn đọc bài.
Khi trích dẫn preprint của người khác, ghi rõ đó là preprint và kiểm tra xem đã có bản chính thức chưa trước khi nộp bài của mình; phản biện thường hỏi điều này.
Việc tiếp theo: mở hướng dẫn tác giả của tạp chí đứng đầu danh sách ngắn, tìm mục về preprint và giấy phép, rồi mới quyết định. Nếu mọi điều kiện thoả, đăng preprint vào cùng ngày nộp tạp chí là cách đơn giản và phổ biến nhất.
Câu hỏi thường gặp
Preprint có được tính là bài báo khoa học không?
Preprint là bản thảo chưa qua phản biện nên thường được liệt kê riêng trong hồ sơ. Nhiều quỹ tài trợ chấp nhận preprint như bằng chứng sản phẩm, nhưng quy định đánh giá của từng đơn vị khác nhau.
Đăng preprint rồi có nộp tạp chí được không?
Phần lớn tạp chí chấp nhận, nhưng một số có hạn chế hoặc điều kiện về giấy phép. Hãy đọc hướng dẫn tác giả hoặc tra chính sách trên Sherpa Romeo trước khi đăng.
Nên chọn arXiv hay bioRxiv hay SSRN?
Chọn máy chủ mà cộng đồng ngành của bạn đọc: arXiv cho vật lý, toán, khoa học máy tính; bioRxiv và medRxiv cho khoa học sự sống và y học; SSRN cho kinh tế, luật, quản trị; OSF cho nhiều ngành khoa học xã hội.
Preprint có bị người khác lấy ý tưởng không?
Preprint có ngày đăng công khai và thường có DOI, nên chính nó là bằng chứng bạn có kết quả trước. Rủi ro bị chiếm ý tưởng thường cao hơn khi kết quả chỉ lưu hành kín trong vài người.
Sau khi bài được đăng có cần cập nhật preprint không?
Nên cập nhật lên bản đã chấp nhận nếu tạp chí cho phép và thêm liên kết DOI của bài chính thức, để người đọc tìm được phiên bản cuối.
