Một nhóm dành mười tháng tổng quan 38 nghiên cứu về học trực tuyến và kết quả học tập. Bài bị trả về sau năm ngày. Lý do trong thư ngắn gọn: không đăng ký giao thức, chỉ tìm trên một cơ sở dữ liệu, không có đánh giá nguy cơ sai lệch, và đã có hai tổng quan gần như cùng câu hỏi trong ba năm qua. Không lỗi nào nằm ở phần viết; tất cả đã được quyết định từ tuần đầu.
Tổng quan hệ thống là loại bài được trích dẫn nhiều, nên nhiều người muốn viết. Chính vì vậy biên tập viên đọc chúng với một bảng kiểm rất rõ trong đầu. Bài này không dạy cách làm tổng quan từ đầu, mà tập trung vào điều quyết định bài có được đăng hay không.
Trước khi bắt đầu: đã có ai làm chưa
Lý do bị từ chối phổ biến và đau nhất là trùng lặp. Trước khi viết một dòng giao thức, hãy tìm:
- Các tổng quan đã đăng trên cơ sở dữ liệu chính của ngành, lọc theo loại bài “review”.
- Các giao thức đã đăng ký trên PROSPERO (với câu hỏi liên quan sức khỏe) hoặc trên Open Science Framework.
- Thư viện Cochrane hoặc Campbell nếu chủ đề thuộc y tế, giáo dục, chính sách xã hội.
Nếu đã có tổng quan gần đây cùng câu hỏi, bạn vẫn có thể làm nếu có lý do rõ: tổng quan cũ đã lỗi thời vì có nhiều nghiên cứu mới, phương pháp cũ có hạn chế, hoặc bạn hỏi ở nhóm đối tượng khác. Lý do này phải xuất hiện ngay trong phần Giới thiệu.
Đăng ký giao thức: bằng chứng bạn không đổi luật giữa chừng
Đăng ký trước cho thấy câu hỏi, tiêu chí chọn và kế hoạch phân tích được quyết định trước khi thấy kết quả. Nhiều tạp chí yêu cầu số đăng ký trong tóm tắt. Nội dung tối thiểu của một giao thức:
- Câu hỏi theo khung PICO (đối tượng, can thiệp, so sánh, kết cục) hoặc khung tương đương như SPIDER cho nghiên cứu định tính.
- Tiêu chí chọn và loại, kể cả ngôn ngữ và khoảng năm.
- Nguồn tìm kiếm và chiến lược tìm kiếm dự kiến.
- Cách sàng lọc: mấy người, xử lý bất đồng thế nào.
- Công cụ đánh giá nguy cơ sai lệch.
- Kế hoạch tổng hợp: phân tích tổng hợp hay tổng hợp tường thuật, và điều kiện để chọn.
Thay đổi so với giao thức là bình thường, miễn là được báo cáo và giải thích. Điều biên tập viên nghi ngờ là thay đổi không được nhắc đến.
Chiến lược tìm kiếm phải chạy lại được
“Chúng tôi tìm trên Scopus với từ khoá học trực tuyến và kết quả học tập” là không đủ. Chuẩn chung hiện nay:
- Ít nhất hai đến ba cơ sở dữ liệu phù hợp ngành, cộng tìm tài liệu xám và kiểm danh mục tham khảo.
- Chuỗi tìm kiếm đầy đủ của ít nhất một cơ sở dữ liệu, có toán tử AND, OR, dấu ngoặc, trường tìm kiếm, được đưa vào phụ lục.
- Ngày tìm kiếm cuối cùng. Nếu từ lúc tìm đến lúc nộp đã hơn một năm, nhiều biên tập viên sẽ yêu cầu cập nhật.
Nếu trường có thủ thư chuyên trách, hãy nhờ họ góp ý chuỗi tìm kiếm. Nhiều tổng quan tốt ghi nhận thủ thư trong lời cảm ơn hoặc mời đứng tên.
PRISMA 2020: không chỉ là cái sơ đồ
PRISMA 2020 là hướng dẫn báo cáo gồm bảng kiểm nhiều mục và sơ đồ dòng chảy. Người mới thường chỉ vẽ sơ đồ và bỏ qua bảng kiểm. Biên tập viên thì mở bảng kiểm trước.
| Nhóm mục | Hay bị thiếu |
|---|---|
| Tiêu đề và tóm tắt | Không ghi “tổng quan hệ thống” trong tiêu đề; tóm tắt không theo mẫu PRISMA cho tóm tắt |
| Phương pháp | Không nêu số người sàng lọc độc lập; không mô tả cách trích xuất dữ liệu |
| Kết quả | Không liệt kê nghiên cứu bị loại ở bước đọc toàn văn kèm lý do |
| Thảo luận | Không bàn về độ chắc của bằng chứng tổng thể |
| Thông tin khác | Thiếu số đăng ký, nguồn tài trợ, cách truy cập dữ liệu trích xuất |
Nộp kèm bảng kiểm PRISMA đã điền số trang cho từng mục. Việc này mất nửa giờ và giúp biên tập viên đi qua bài nhanh hơn nhiều.
Đánh giá nguy cơ sai lệch và độ chắc của bằng chứng
Tổng quan không đánh giá chất lượng nghiên cứu gốc chỉ là một danh sách tóm tắt. Chọn công cụ theo thiết kế: RoB 2 cho thử nghiệm ngẫu nhiên, ROBINS-I cho nghiên cứu không ngẫu nhiên, các bảng kiểm của JBI hoặc CASP cho nhiều loại thiết kế khác. Sau đó dùng kết quả đánh giá để nói về độ chắc của kết luận, chẳng hạn theo cách tiếp cận GRADE. Một kết luận “có hiệu quả” dựa trên các nghiên cứu nguy cơ sai lệch cao phải được viết thận trọng.
Tổng hợp tường thuật không phải là kể lần lượt
Khi không thể gộp số liệu, nhiều bài chuyển sang liệt kê: “Nghiên cứu A thấy…, nghiên cứu B thấy…”. Tổng hợp tường thuật đúng nghĩa nhóm nghiên cứu theo đặc điểm, so sánh hướng hiệu ứng, và giải thích vì sao kết quả khác nhau. Hướng dẫn SWiM (Synthesis Without Meta-analysis) giúp mô tả cách làm này minh bạch.
Chia việc trong nhóm tổng quan
Một tổng quan hệ thống tối thiểu cần hai người sàng lọc độc lập, và thường cần thêm một người thứ ba để phân xử. Hãy thống nhất trước ai sàng lọc tiêu đề và tóm tắt, ai đọc toàn văn, ai trích xuất dữ liệu, ai đánh giá nguy cơ sai lệch. Làm thử trên 50 bản ghi đầu và tính mức đồng thuận giữa hai người sàng lọc; nếu thấp, sửa lại tiêu chí trước khi đi tiếp. Các phần mềm sàng lọc như Rayyan hay Covidence giúp ghi lại quyết định của từng người, nhờ đó số liệu trên sơ đồ PRISMA khớp mà không phải đếm tay.
Áp dụng thực tế: bảng kiểm 10 điểm trước khi nộp
- Tiêu đề có chữ “tổng quan hệ thống” và nêu rõ câu hỏi.
- Có số đăng ký giao thức, và mọi thay đổi so với giao thức được nêu.
- Ít nhất hai cơ sở dữ liệu cộng nguồn bổ sung.
- Chuỗi tìm kiếm đầy đủ trong phụ lục, có ngày tìm.
- Hai người sàng lọc độc lập, có cách xử lý bất đồng.
- Sơ đồ PRISMA 2020 với số liệu cộng khớp ở mọi ô.
- Danh sách loại ở bước toàn văn kèm lý do.
- Đánh giá nguy cơ sai lệch cho từng nghiên cứu.
- Độ chắc của bằng chứng được bàn trong phần Thảo luận.
- Bảng kiểm PRISMA đã điền số trang, nộp kèm.
Việc làm tiếp theo: nếu bạn đang ở giai đoạn ý tưởng, hãy dành một buổi tìm các tổng quan và giao thức đã đăng ký cho câu hỏi của mình trước khi làm gì khác. Nếu câu hỏi đã có người làm tốt, buổi tìm kiếm đó vừa tiết kiệm cho bạn cả năm.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc đăng ký tổng quan hệ thống trên PROSPERO không?
Không phải mọi tạp chí đều bắt buộc, nhưng nhiều tạp chí y sinh và ngày càng nhiều ngành khác yêu cầu hoặc ưu tiên. Với câu hỏi không thuộc sức khỏe, có thể đăng ký trên Open Science Framework.
Tổng quan hệ thống cần tìm trên bao nhiêu cơ sở dữ liệu?
Chuẩn chung là ít nhất hai đến ba cơ sở dữ liệu phù hợp ngành, cộng với tìm tài liệu xám và kiểm danh mục tham khảo. Chỉ một cơ sở dữ liệu là lý do bị từ chối phổ biến.
PRISMA 2020 khác PRISMA 2009 ở điểm nào?
PRISMA 2020 cập nhật bảng kiểm, bổ sung mục về cách tổng hợp và độ chắc của bằng chứng, và có mẫu sơ đồ dòng chảy mới. Hãy dùng phiên bản 2020 trừ khi tạp chí yêu cầu khác.
Tổng quan hệ thống có bắt buộc phải có phân tích tổng hợp không?
Không. Khi các nghiên cứu quá khác nhau, tổng hợp tường thuật có cấu trúc là hợp lý, miễn là mô tả rõ cách làm, chẳng hạn theo hướng dẫn SWiM.
Nếu đã có tổng quan cùng chủ đề thì có nên làm nữa không?
Có thể, nếu bạn có lý do rõ như nhiều nghiên cứu mới xuất hiện, phương pháp cũ có hạn chế, hoặc bạn hỏi ở nhóm đối tượng khác. Lý do đó phải được nêu rõ trong phần Giới thiệu.
