Bài báo đã sửa xong vòng phản biện thứ hai thì một đồng nghiệp gửi thư: “Anh góp ý đề cương từ đầu, sao không có tên?”. Trưởng nhóm thì muốn thêm tên thủ trưởng đơn vị “cho bài có trọng lượng”. Người làm phần phân tích số liệu lại bị đẩy xuống lời cảm ơn. Chuyện đứng tên hiếm khi là chuyện kỹ thuật; nó nổ ra vì không ai thống nhất từ đầu.
Tin tốt là giới xuất bản đã có bộ tiêu chí khá rõ. Nắm được nó, bạn có cơ sở để nói chuyện thẳng thắn với cả người trên lẫn người dưới.
Bốn tiêu chí ICMJE: phải đủ cả bốn
Ủy ban Quốc tế các Biên tập viên Tạp chí Y khoa (ICMJE) đưa ra bốn tiêu chí, nay được nhiều ngành ngoài y khoa áp dụng. Một người được đứng tên khi thoả cả bốn:
- Đóng góp đáng kể vào ý tưởng hoặc thiết kế nghiên cứu, hoặc thu thập, phân tích, diễn giải dữ liệu.
- Viết bản thảo hoặc chỉnh sửa phản biện nội dung quan trọng của bản thảo.
- Duyệt bản cuối trước khi gửi.
- Đồng ý chịu trách nhiệm về mọi khía cạnh của công trình, bảo đảm các câu hỏi về độ chính xác và liêm chính được điều tra và giải quyết.
Tiêu chí thứ tư hay bị bỏ qua nhất nhưng lại quan trọng nhất: đứng tên nghĩa là chịu trách nhiệm. Nếu bài bị rút vì số liệu sai, mọi đồng tác giả đều bị gắn với sự việc đó. Đây là lý do nên từ chối đứng tên trong bài mà mình không đọc được phần kết quả.
Những đóng góp chỉ đáng được cảm ơn
Theo tinh thần ICMJE, các việc sau, nếu đứng riêng, không đủ để đứng tên:
- Xin được kinh phí hoặc quản lý chung nhóm nghiên cứu.
- Hỗ trợ hành chính, sửa tiếng Anh, định dạng bài.
- Cung cấp mẫu, thiết bị, hoặc dữ liệu có sẵn mà không tham gia diễn giải.
- Góp ý một lần cho đề cương.
Những người này nên có tên trong mục Lời cảm ơn, kèm việc họ đã làm. Hãy hỏi ý họ trước, vì có tên trong lời cảm ơn cũng hàm ý họ đồng tình với nội dung.
Tác giả danh dự, tác giả ma và tác giả bị ép
| Dạng | Mô tả | Vì sao có hại |
|---|---|---|
| Tác giả danh dự (gift/honorary) | Thêm tên người có chức vụ hoặc có tiếng dù không đóng góp | Làm loãng trách nhiệm, người được thêm có thể phải gánh sai sót không phải của mình |
| Tác giả ma (ghost) | Người viết thật không có tên, thường gặp khi có bên tài trợ viết hộ | Che giấu nguồn ảnh hưởng và xung đột lợi ích |
| Tác giả bị ép (coercive) | Cấp trên yêu cầu có tên như điều kiện để được làm tiếp | Lạm dụng quan hệ quyền lực |
| Trao đổi tên (reciprocal) | “Tôi thêm tên anh bài này, anh thêm tên tôi bài kia” | Thổi phồng hồ sơ cả hai bên |
Ở môi trường có yêu cầu số bài công bố để xét chức danh, áp lực thêm tên là có thật. Cách giảm áp lực là chuyển cuộc nói chuyện sang giấy tờ: tạp chí ngày càng yêu cầu khai vai trò từng người, và một cái tên không khai được vai trò sẽ lộ ra.
Khai vai trò bằng CRediT
CRediT (Contributor Roles Taxonomy) là danh mục 14 vai trò chuẩn, như Ý tưởng (Conceptualization), Phương pháp (Methodology), Phần mềm (Software), Phân tích chính thức (Formal analysis), Điều tra (Investigation), Quản lý dữ liệu (Data curation), Viết bản nháp đầu (Writing – original draft), Viết – rà soát và chỉnh sửa (Writing – review & editing), Hướng dẫn (Supervision), Xin kinh phí (Funding acquisition). Nhiều tạp chí in phần này ngay trong bài.
Lợi ích thực tế: người làm phần mềm hay quản lý dữ liệu, trước đây hay bị bỏ qua, nay có vai trò được ghi nhận rõ ràng. Ngược lại, người chỉ có vai trò “Xin kinh phí” sẽ thấy khó biện minh cho vị trí tác giả khi đối chiếu với bốn tiêu chí.
Thứ tự tên: mỗi ngành một quy ước
Không có chuẩn chung toàn cầu, nên hãy biết quy ước ngành mình:
- Y sinh, khoa học tự nhiên: tác giả đầu làm nhiều nhất; tác giả cuối thường là trưởng nhóm, người định hướng; tác giả liên hệ (corresponding) chịu trách nhiệm trao đổi với tạp chí.
- Toán, kinh tế học lý thuyết, một phần vật lý năng lượng cao: nhiều nhóm xếp theo bảng chữ cái.
- Khoa học xã hội: thường xếp theo mức đóng góp giảm dần.
Khi hai người đóng góp ngang nhau, có thể ghi chú “đồng tác giả thứ nhất” (equal contribution). Hội đồng xét duyệt ở nhiều nơi có hiểu chú thích này, nhưng nên kiểm tra cách quy chế của đơn vị bạn tính điểm cho đồng tác giả thứ nhất.
Biên bản tác giả: 20 phút làm ở buổi họp đầu
Cách hiệu quả nhất để tránh tranh chấp là thoả thuận bằng văn bản ngay khi dự án bắt đầu, rồi cập nhật khi vai trò thay đổi. Một biên bản gọn gồm:
- Danh sách người tham gia và vai trò CRediT dự kiến.
- Thứ tự tên dự kiến và nguyên tắc thay đổi (ví dụ: ai phải viết lại phần kết quả khi đổi phân tích thì lên vị trí).
- Ai là tác giả liên hệ.
- Cách xử lý khi một người rời nhóm giữa chừng.
- Kế hoạch công bố tiếp theo từ cùng bộ dữ liệu, tránh giành nhau về sau.
Gửi biên bản qua email cho cả nhóm và xin xác nhận. Một email ngắn có ngày tháng có giá trị hơn nhiều so với lời hứa miệng khi cần giải quyết tranh chấp.
Khi tranh chấp đã xảy ra
- Nói chuyện trực tiếp trước, dựa trên bốn tiêu chí và vai trò thực tế, không dựa trên cảm giác công sức.
- Nếu không xong, nhờ người trung gian: trưởng khoa, hội đồng đạo đức hoặc bộ phận liêm chính của trường.
- Tạp chí không phân xử tranh chấp nội bộ, nhưng sẽ dừng xử lý hoặc yêu cầu mọi tác giả ký xác nhận khi thay đổi danh sách tác giả sau khi gửi. Sơ đồ quy trình của COPE mô tả đúng bước này.
Việc nên làm tiếp theo: nếu đang có dự án chưa gửi bài, hãy mở một tài liệu chung, liệt kê vai trò CRediT của từng người và gửi cho nhóm xác nhận trong tuần. Mọi cuộc nói chuyện khó về sau sẽ ngắn hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng dẫn có đương nhiên được đứng tên bài của nghiên cứu sinh không?
Không đương nhiên. Người hướng dẫn được đứng tên khi đóng góp thực chất vào thiết kế, diễn giải và chỉnh sửa bản thảo, và chịu trách nhiệm về bài. Trên thực tế nhiều người hướng dẫn thoả các tiêu chí này, nhưng cần được xác nhận chứ không mặc định.
Sửa tiếng Anh cho bài có được đứng tên không?
Thường là không. Sửa ngôn ngữ, định dạng là đóng góp đáng cảm ơn nhưng không phải chỉnh sửa phản biện nội dung khoa học. Nên ghi tên họ trong Lời cảm ơn.
Tác giả liên hệ khác gì tác giả đầu?
Tác giả đầu thường là người làm nhiều nhất. Tác giả liên hệ là người trao đổi với tạp chí và độc giả sau khi công bố, có thể là tác giả đầu hoặc trưởng nhóm.
Có thể thêm tác giả sau khi bài đã gửi không?
Có, nhưng tạp chí sẽ yêu cầu giải thích lý do và chữ ký đồng ý của mọi tác giả hiện có. Thay đổi càng muộn càng bị xem xét kỹ.
CRediT là gì và có bắt buộc không?
CRediT là danh mục 14 vai trò đóng góp chuẩn. Nhiều tạp chí yêu cầu khai theo CRediT; những tạp chí khác không bắt buộc nhưng dùng nó vẫn giúp minh bạch và giảm tranh chấp.
