Một người phản biện kể cách anh đọc bản thảo: tiêu đề, tóm tắt, rồi mở thẳng các bảng và hình trước khi đọc phần phương pháp. Nếu bảng khiến anh phải lật lại tìm xem “nhóm 2” là nhóm nào hay “ĐTB” viết tắt của gì, ấn tượng đầu tiên về bài đã kém đi. Nhiều biên tập viên và người đọc bận rộn làm y như vậy.
Bảng và hình là phần được đọc nhiều thứ hai của bài báo sau tóm tắt. Nguyên tắc chung cho cả hai: tự đứng được. Người đọc chỉ nhìn bảng và chú thích của nó vẫn phải hiểu bảng nói gì, đo cái gì, ở ai, bằng đơn vị nào.
Khi nào cần bảng
Bảng phù hợp khi người đọc cần giá trị chính xác của nhiều biến hay nhiều nhóm. Nếu chỉ có hai ba con số, viết trong câu văn. Nếu thông điệp là một xu hướng hay mẫu hình, dùng hình. Một lỗi phổ biến trong luận văn là mỗi câu hỏi khảo sát một bảng tần suất riêng, tạo ra ba mươi bảng nhỏ. Gộp các câu cùng thang đo vào một bảng: mỗi câu một dòng, các mức trả lời thành cột.
Giải phẫu một bảng tốt
- Số và tiêu đề ở trên bảng: “Bảng 2. Đặc điểm của người tham gia theo hình thức học (n = 412)”. Tiêu đề nói bảng chứa gì, không nói kết luận.
- Tiêu đề cột ngắn, kèm đơn vị trong ngoặc: “Tuổi (năm)”, “Thời gian tự học (giờ/tuần)”.
- Thân bảng với số liệu căn thẳng theo dấu thập phân.
- Ghi chú ở dưới bảng: giải thích chữ viết tắt, ký hiệu mức ý nghĩa, nguồn dữ liệu nếu không phải của bạn.
Kiểu bảng ba đường kẻ ngang (trên tiêu đề cột, dưới tiêu đề cột, cuối bảng), không kẻ dọc, là quy ước của nhiều định dạng như APA. Đường kẻ dọc và ô tô màu làm bảng rối mà không giúp đọc. Nếu cần nhóm các cột, dùng một đường kẻ ngang ngắn phía trên nhóm cột đó.
Sắp dòng và cột theo cách người đọc so sánh
Người đọc so sánh các số theo chiều dọc dễ hơn chiều ngang. Vì vậy, đặt thứ bạn muốn họ so sánh vào cùng một cột. Nếu thông điệp chính là so sánh nhóm học trực tuyến với nhóm học trực tiếp trên nhiều biến, hãy để mỗi biến là một dòng và hai nhóm là hai cột đứng cạnh nhau.
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Sắp dòng theo thứ tự có ý nghĩa: theo độ lớn, theo thứ tự trong khung lý thuyết | Sắp theo thứ tự biến trong tệp dữ liệu |
| Số chữ số thập phân nhất quán trong một cột | Cột có 2,1 và 2,137 cạnh nhau |
| Ghi n ở tiêu đề cột hoặc tiêu đề bảng | Để người đọc tự đoán cỡ mẫu |
| Dấu gạch ngang cho ô không áp dụng, và giải thích trong ghi chú | Để trống ô không có giải thích |
| Tên biến bằng lời dễ hiểu: “Hài lòng với giảng viên” | Tên biến trong phần mềm: “Q14_sat_gv” |
Chữ viết tắt, ký hiệu và ghi chú
Mọi chữ viết tắt trong bảng phải được giải thích trong ghi chú của chính bảng đó, kể cả khi đã giải thích trong bài. Thứ tự ghi chú quen dùng: ghi chú chung (chữ viết tắt, nguồn), ghi chú riêng cho từng ô (đánh dấu bằng chữ nhỏ a, b, c), rồi ghi chú về mức ý nghĩa. Nhiều tạp chí hiện khuyến khích báo cáo khoảng tin cậy và giá trị p chính xác thay vì dùng dấu sao; hãy kiểm tra hướng dẫn tác giả.
Bảng kết quả hồi quy
Bảng hồi quy thường bị nhồi quá nhiều cột. Tối thiểu cần: tên biến, hệ số, khoảng tin cậy (hoặc sai số chuẩn), và giá trị p nếu tạp chí yêu cầu. Ghi rõ biến phụ thuộc trong tiêu đề, loại mô hình, nhóm tham chiếu của biến phân loại, và các chỉ số của mô hình (n, R² hoặc chỉ số phù hợp) ở cuối bảng. Không in cả bảng đầu ra của phần mềm.
Chú thích hình: ba phần
Chú thích hình nằm dưới hình và nên có:
- Câu tiêu đề nói hình thể hiện gì: “Hình 3. Điểm cuối kỳ theo số giờ tự học mỗi tuần, tách theo hình thức học.”
- Giải thích cách đọc: mỗi điểm là gì, đường là gì, thanh sai số biểu diễn gì (độ lệch chuẩn, sai số chuẩn hay khoảng tin cậy 95%). Thiếu thông tin này, người đọc không thể đánh giá hình.
- Chi tiết cần thiết: cỡ mẫu, nguồn dữ liệu, chữ viết tắt.
Có tranh luận về việc chú thích nên nêu kết luận hay chỉ mô tả. Một số tạp chí khoa học tự nhiên thích câu đầu chú thích nêu thẳng phát hiện; nhiều tạp chí khoa học xã hội thích mô tả trung tính. Xem các bài gần đây của tạp chí đích và theo quy ước của họ.
Những chi tiết kỹ thuật hay bị bỏ qua
- Nhãn trục có tên biến và đơn vị, cỡ chữ đọc được khi hình thu nhỏ bằng một cột báo.
- Trục tung của biểu đồ cột bắt đầu từ 0; cắt trục làm chênh lệch nhỏ trông như rất lớn.
- Màu phân biệt được khi in đen trắng và với người mù màu; kết hợp màu với hình dạng điểm hoặc kiểu đường.
- Chú giải đặt trong hình ở chỗ trống, hoặc ghi nhãn trực tiếp lên đường, thay vì bắt mắt người đọc chạy qua lại.
- Độ phân giải và định dạng theo yêu cầu của tạp chí, thường ưu tiên định dạng vector cho biểu đồ.
- Hình ghép nhiều ô đánh nhãn A, B, C và chú thích giải thích từng ô.
Checklist cho mỗi bảng và hình
- Được nhắc tới trong bài theo đúng thứ tự đánh số.
- Tiêu đề hay chú thích nói rõ cái gì, ở ai, khi nào.
- Có đơn vị, có n.
- Mọi chữ viết tắt được giải thích ngay trong bảng hoặc chú thích.
- Con số khớp với con số trong phần chữ.
- Không lặp lại thông tin đã có ở bảng hoặc hình khác.
Phép thử nhanh: đưa một bảng và chú thích của nó cho một người cùng ngành chưa đọc bài, hỏi họ “bảng này nói gì?”. Nếu họ phải hỏi lại bất cứ điều gì, câu hỏi đó chỉ ra đúng chỗ cần sửa trong tiêu đề hay ghi chú.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu đề bảng đặt ở trên hay dưới bảng?
Theo quy ước của nhiều định dạng như APA, số và tiêu đề bảng đặt phía trên bảng, còn chú thích hình đặt phía dưới hình. Luôn kiểm tra hướng dẫn tác giả của tạp chí vì có nơi quy định khác.
Bảng ba đường kẻ là gì?
Là kiểu bảng chỉ có ba đường kẻ ngang: phía trên tiêu đề cột, phía dưới tiêu đề cột và ở cuối bảng, không có đường kẻ dọc. Kiểu này gọn và được nhiều tạp chí dùng.
Chú thích hình cần những gì?
Cần một câu nói hình thể hiện gì, giải thích cách đọc các thành phần như thanh sai số hay đường xu hướng, và các chi tiết như cỡ mẫu, nguồn dữ liệu, chữ viết tắt. Người đọc nên hiểu hình mà không cần tìm trong bài.
Có cần giải thích lại chữ viết tắt trong bảng không?
Có. Mọi chữ viết tắt trong bảng nên được giải thích trong ghi chú của bảng, vì nhiều người đọc bảng mà không đọc phần chữ xung quanh.
Luận văn có quá nhiều bảng tần suất thì làm sao?
Gộp các câu hỏi dùng chung thang đo vào một bảng, mỗi câu một dòng và các mức trả lời thành cột. Những bảng ít thông tin có thể chuyển vào phụ lục hoặc viết thành câu văn.
