Một giảng viên trẻ kể rằng suốt hai năm đầu, cô chỉ hỏi ý kiến người hướng dẫn tiến sĩ cũ về mọi chuyện. Thầy rất giỏi nghiên cứu, nhưng chưa từng xin tài trợ ở quỹ cô đang nhắm, chưa từng dạy lớp đông như lớp cô, và không biết gì về chính sách nội bộ ở trường mới của cô. Lời khuyên của thầy luôn chân thành, nhưng nhiều khi không áp dụng được. Vấn đề không nằm ở người cố vấn, mà ở việc cô chỉ có một.
Các chương trình phát triển sự nghiệp học thuật ngày càng khuyến khích mô hình mạng lưới cố vấn: nhiều người, mỗi người giúp ở một mảng. Bài này hướng dẫn cách vẽ bản đồ nhu cầu, tìm đúng người, đề nghị một cách tự nhiên và giữ các mối quan hệ này lâu dài.
Sáu vai trò trong mạng lưới cố vấn
| Vai trò | Giúp bạn việc gì | Có thể là ai |
|---|---|---|
| Cố vấn chuyên môn | Góp ý câu hỏi nghiên cứu, phương pháp, bản thảo | Người hướng dẫn cũ, chuyên gia cùng lĩnh vực ở trường khác |
| Cố vấn nội bộ | Hiểu quy trình, văn hóa, con người ở nơi bạn làm việc | Đồng nghiệp đi trước vài năm cùng khoa |
| Cố vấn tài trợ | Đọc đề xuất, chọn quỹ, hiểu cách hội đồng chấm | Người từng thành công hoặc từng ngồi hội đồng của quỹ đó |
| Cố vấn giảng dạy | Thiết kế học phần, xử lý lớp khó | Giảng viên được sinh viên đánh giá cao, trung tâm phát triển giảng dạy |
| Cố vấn đồng đẳng | Chia sẻ, động viên, trao đổi kinh nghiệm cùng giai đoạn | Nhà nghiên cứu trẻ cùng khóa hoặc cùng giai đoạn ở nơi khác |
| Người bảo trợ | Giới thiệu bạn, đề cử bạn vào cơ hội, nhắc tên bạn ở nơi bạn không có mặt | Người có uy tín và vị trí trong lĩnh vực |
Không cần đủ sáu người ngay. Hai ba vai trò được lấp đầy đã tạo khác biệt lớn.
Cố vấn và người bảo trợ khác nhau thế nào
Người cố vấn (mentor) nói chuyện với bạn: cho lời khuyên, phản hồi, chia sẻ kinh nghiệm. Người bảo trợ (sponsor) nói về bạn: đề cử bạn vào ban tổ chức hội thảo, giới thiệu bạn với biên tập viên, đưa tên bạn vào danh sách diễn giả. Nhiều nhà nghiên cứu trẻ có cố vấn nhưng thiếu người bảo trợ, và đó thường là lý do cơ hội đến chậm dù năng lực không thiếu.
Người bảo trợ hiếm khi đến từ một lời đề nghị trực tiếp. Họ xuất hiện khi đã thấy bạn làm việc tốt, đáng tin, đúng hạn, thường qua một dự án chung hay một nhiệm vụ phục vụ.
Vẽ bản đồ nhu cầu trước khi tìm người
Hãy viết ra ba đến năm việc bạn cần làm tốt hơn trong hai năm tới. Ví dụ:
- Nộp đề xuất tài trợ đầu tiên ở cấp quốc gia.
- Dạy học phần lớn hơn 150 sinh viên.
- Đăng bài ở một tạp chí ngoài chuyên ngành hẹp.
- Hiểu tiêu chí xét thăng hạng ở trường.
Với mỗi việc, hỏi: ai đã làm tốt việc này gần đây? Người đã làm cách đây hai mươi năm có thể không biết những thay đổi mới nhất.
Đề nghị thế nào cho tự nhiên
Câu “anh chị làm cố vấn cho em được không” thường tạo áp lực, vì người được hỏi không biết cam kết đến đâu. Cách hiệu quả hơn là đề nghị một việc cụ thể, nhỏ, có hạn:
“Em đang chuẩn bị đề xuất gửi quỹ X, hạn cuối tháng sau. Em biết chị từng nhận tài trợ ở quỹ này. Chị có thể dành 30 phút trong hai tuần tới để em hỏi ba câu về cách chị trình bày phần tác động không ạ?”
Nếu buổi đầu có ích cho cả hai, mối quan hệ sẽ tự tiếp tục. Nếu người đó bận, bạn vẫn nhận được một câu trả lời rõ ràng thay vì một lời hứa mơ hồ.
Chuẩn bị buổi gặp cố vấn
- Gửi trước hai đến ba câu hỏi cụ thể và tài liệu liên quan (không quá năm trang).
- Mở đầu bằng cập nhật ngắn từ lần gặp trước: bạn đã làm gì với lời khuyên lần trước.
- Tập trung vào câu hỏi quan trọng nhất trước, phòng khi hết giờ.
- Ghi lại một hai việc cụ thể sẽ làm.
- Cảm ơn trong ngày, kèm một câu về điều bạn sẽ áp dụng.
Bước thứ hai quan trọng hơn người ta nghĩ. Người cố vấn sẵn lòng dành thời gian cho người cho thấy lời khuyên được dùng đến.
Cho đi trong mạng lưới
Quan hệ cố vấn bền là quan hệ hai chiều. Bạn có thể đóng góp: chia sẻ một công cụ, một bài báo mới, giới thiệu một sinh viên phù hợp, giúp đọc bản thảo của người cùng giai đoạn. Và khi bạn đã đi trước ai đó vài năm, hãy làm cố vấn cho họ; cố vấn cho người khác cũng giúp bạn nhìn rõ con đường của chính mình.
Những thứ không cần làm
- Không cần người cố vấn nổi tiếng nhất. Người đi trước vài năm thường cho lời khuyên sát thực tế hơn.
- Không cần gặp thường xuyên. Với phần lớn vai trò, vài lần mỗi năm là đủ.
- Không cần chương trình cố vấn chính thức. Nếu trường có thì tốt, nhưng mạng lưới tự dựng thường linh hoạt hơn.
- Không cần giấu việc bạn có nhiều cố vấn. Hầu hết mọi người đều hiểu và ủng hộ.
Áp dụng: bản đồ mạng lưới một trang
- Kẻ bảng sáu dòng theo sáu vai trò ở trên.
- Điền tên người hiện đang giúp bạn ở mỗi vai trò, để trống nếu chưa có.
- Với mỗi ô trống, viết một tên người có thể phù hợp và một việc nhỏ bạn có thể nhờ.
- Đánh dấu một ô để hành động trong tháng này.
- Xem lại bảng mỗi sáu tháng; nhu cầu thay đổi theo giai đoạn sự nghiệp.
Việc nên làm tuần này: chọn ô trống quan trọng nhất trong bảng, soạn một email ba câu theo mẫu “việc cụ thể, nhỏ, có hạn” ở trên và gửi đi. Một lời đề nghị rõ ràng thường được trả lời nhanh hơn bạn nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nghiên cứu trẻ nên có bao nhiêu người cố vấn?
Không có con số chuẩn, nhưng nhiều chương trình phát triển sự nghiệp khuyến khích có vài người cho các mảng khác nhau như chuyên môn, nội bộ, tài trợ, giảng dạy và đồng đẳng, thay vì chỉ một người.
Người cố vấn và người bảo trợ khác nhau thế nào?
Người cố vấn cho bạn lời khuyên và phản hồi. Người bảo trợ dùng uy tín của mình để giới thiệu và đề cử bạn vào các cơ hội, thường khi bạn không có mặt.
Làm sao nhờ một giáo sư làm cố vấn?
Thay vì đề nghị chung chung, hãy nhờ một việc cụ thể, nhỏ và có hạn, như 30 phút trao đổi về một câu hỏi rõ ràng. Nếu buổi gặp có ích, mối quan hệ sẽ tự phát triển.
Nên gặp người cố vấn bao lâu một lần?
Với phần lớn vai trò, vài lần mỗi năm là đủ, cộng thêm khi có việc cụ thể như chuẩn bị đề xuất tài trợ hay xét thăng hạng.
Cố vấn đồng đẳng có ích gì?
Người cùng giai đoạn hiểu rõ áp lực hiện tại của bạn, có thể chia sẻ thông tin mới nhất và hỗ trợ tinh thần. Nhóm viết hay nhóm đọc đồng đẳng là hình thức phổ biến.
