Chuyển giao kiến thức: làm được bài trong sách mà gặp vấn đề thật lại bó tay

Một sinh viên thống kê làm đúng mọi bài tập kiểm định hai mẫu trong giáo trình. Kỳ thực tập đầu tiên, trưởng nhóm đưa cho cô bảng số liệu bán hàng của hai chi nhánh và hỏi: “Chênh lệch này có đáng tin không hay chỉ là ngẫu nhiên?” Cô nhìn bảng rất lâu mà không nghĩ tới kiểm định nào. Bài toán giống hệt bài trong sách, chỉ khác là không có dòng chữ “Chương 7” ở trên đầu.

Hiện tượng này có tên trong nghiên cứu học tập: thất bại chuyển giao (failure of transfer). Kiến thức có đó, nhưng bị trói vào bối cảnh nơi nó được học. Bài này giải thích vì sao chuyện đó xảy ra với cả sinh viên giỏi, và cách luyện để kiến thức đi được ra ngoài giáo trình.

Chuyển giao gần và chuyển giao xa

Chuyển giao gần là dùng kiến thức cho một bài mới rất giống bài cũ: đổi con số, đổi tên nhân vật. Hầu hết bài tập cuối chương luyện loại này. Chuyển giao xa là nhận ra cùng một nguyên lý trong một tình huống trông hoàn toàn khác: nguyên lý cung cầu trong thị trường cho thuê nhà sinh viên, nguyên lý cân bằng lực trong cái kệ sách đang oằn.

Giáo dục đại học hứa hẹn chuyển giao xa, nhưng thường chỉ luyện chuyển giao gần. Khoảng cách đó là việc bạn phải tự lấp.

Vì sao kiến thức bị trói vào bối cảnh

• Bài tập được xếp theo chương. Bạn biết bài thuộc chương nào trước khi đọc đề, nên không bao giờ phải luyện bước quan trọng nhất: nhận ra đây là loại vấn đề gì.
• Người mới nhìn đặc điểm bề mặt. Người mới xếp bài toán theo vẻ ngoài: bài về tàu hoả, bài về ngân hàng. Người thạo xếp theo nguyên lý: bài về tỷ lệ thay đổi, bài về xác suất có điều kiện.
• Đề bài trong sách luôn gọn. Đủ dữ kiện, không thừa, có một đáp án. Vấn đề thật thì thiếu dữ liệu, thừa thông tin nhiễu và nhiều khi có nhiều cách trả lời chấp nhận được.

Đặc điểm bề mặt và cấu trúc sâu

Khi bạn quen nhìn cột thứ ba thay vì cột thứ hai, bạn bắt đầu thấy cùng một kiến thức xuất hiện ở khắp nơi.

Năm cách luyện để kiến thức đi xa hơn

1. So sánh hai tình huống khác vẻ ngoài. Đặt hai ví dụ cùng nguyên lý nhưng khác lĩnh vực cạnh nhau và viết ra chúng giống nhau ở đâu. Nghiên cứu về học bằng so sánh cho thấy việc chủ động đối chiếu hai ví dụ giúp nhận ra nguyên lý tốt hơn học từng ví dụ riêng lẻ.
2. Viết nguyên lý thành một câu “trần trụi”. Ví dụ: “Khi một hệ thống vận hành gần hết công suất, thêm một chút tải làm thời gian chờ tăng rất nhiều.” Câu không dùng chi tiết của tình huống nào sẽ dễ gắn vào tình huống mới.
3. Trộn dạng và bỏ nhãn chương. Làm bài không biết trước thuộc chương nào, để luyện bước nhận diện.
4. Tự đặt bài toán từ đời thật. Lấy một bảng số liệu công khai, một bản tin, một tình huống ở chỗ làm thêm, và tự hỏi: kiến thức tuần này trả lời được câu gì ở đây?
5. Làm bài “bẩn”. Tìm hoặc tự tạo những bài thiếu dữ kiện, thừa thông tin, cần giả định. Luyện quyết định nên dùng gì và bỏ gì.

Câu hỏi “còn ở đâu nữa?”

Một thói quen đơn giản đáng giữ suốt đời học: mỗi khi học xong một khái niệm, dừng lại hỏi “khái niệm này còn xuất hiện ở đâu nữa, ngoài ví dụ trong sách?” và cố tìm ít nhất hai câu trả lời thuộc lĩnh vực khác. Lần đầu thường khó, vì bạn chưa quen tách nguyên lý khỏi vỏ. Sau vài tuần, việc này trở thành phản xạ.

Ví dụ với sinh viên sinh học học về phản hồi âm (negative feedback) trong điều hoà thân nhiệt: bộ điều nhiệt trong máy lạnh, cách ngân hàng trung ương điều chỉnh lãi suất theo lạm phát, cách một người lái xe giữ tốc độ ổn định. Tìm được ba ví dụ đó, bạn không chỉ nhớ lâu hơn mà còn hiểu vì sao hệ thống phản hồi âm lại ổn định.

Những kiểu luyện tập tạo ảo giác đã thành thạo

• Làm liền 30 bài cùng một dạng. Nhanh dần, nhưng chỉ nhanh ở đúng dạng đó.
• Chỉ học từ ví dụ trong giáo trình. Mọi ví dụ cùng một tác giả thường cùng một kiểu bối cảnh.
• Học thuộc cách giải thay vì lý do chọn cách giải. Gặp đề đổi vỏ là không biết bắt đầu từ đâu.

Áp dụng: bài tập chuyển giao hằng tuần trong 30 phút

1. Chọn một khái niệm chính của tuần trong một môn.
2. Viết nguyên lý thành một câu không có chi tiết cụ thể của ví dụ nào.
3. Tìm hai tình huống ngoài giáo trình có cùng nguyên lý, ít nhất một thuộc lĩnh vực khác hẳn.
4. Đặt một câu hỏi thật cho một trong hai tình huống, giải bằng kiến thức vừa học, ghi rõ bạn đã phải giả định gì.
5. Chia sẻ với một người cùng lớp và xem họ có đồng ý đó là cùng nguyên lý không.

Làm đều mười tuần, bạn sẽ có một cuốn sổ gồm mười nguyên lý, mỗi nguyên lý kèm ba bối cảnh. Đó là thứ còn lại sau khi đã quên phần lớn con số và công thức.

Ngay tối nay, chọn một khái niệm bạn vừa học trong tuần và hỏi “còn ở đâu nữa?”. Nếu không tìm ra câu trả lời nào ngoài sách, đó là dấu hiệu bạn mới học chuyển giao gần, và đây là lúc bắt đầu luyện chuyển giao xa.

Câu hỏi thường gặp