Một giảng viên muốn biết sinh viên dùng thời gian tự học thế nào, bèn gửi đường link khảo sát vào nhóm lớp mình dạy, kèm câu “các em làm giúp thầy nhé”. Chín mươi phần trăm sinh viên trả lời. Tỷ lệ đẹp đến mức đáng ngờ, và đó chính là vấn đề: khi người hỏi đồng thời là người chấm điểm, “tự nguyện” không còn thật sự tự nguyện.
Nghiên cứu với con người không chỉ là thử thuốc hay can thiệp y khoa. Một bảng hỏi, một buổi phỏng vấn, một đoạn ghi âm lớp học đều đặt ra câu hỏi đạo đức. Nhiều tạp chí quốc tế sẽ hỏi bạn số phê duyệt của hội đồng đạo đức ngay ở bước gửi bài.
Khi nào cần hội đồng đạo đức xét duyệt
Quy định khác nhau giữa các nước và các trường. Ở Việt Nam, nghiên cứu y sinh học có con người tham gia bắt buộc thông qua hội đồng đạo đức; với khoa học xã hội và giáo dục, nhiều trường đã lập hội đồng hoặc có quy trình riêng. Hướng chung được nhiều nơi dùng:
| Loại nghiên cứu | Thường cần |
|---|---|
| Can thiệp y sinh, lấy mẫu sinh học, thử nghiệm lâm sàng | Xét duyệt đầy đủ |
| Phỏng vấn về chủ đề nhạy cảm (sức khoẻ tâm thần, bạo lực, hành vi trái pháp luật) | Xét duyệt đầy đủ |
| Khảo sát với trẻ vị thành niên, người trong quan hệ phụ thuộc | Xét duyệt, thường cần đồng ý của người giám hộ |
| Khảo sát ẩn danh người trưởng thành, chủ đề không nhạy cảm | Thường là xét duyệt rút gọn hoặc miễn, nhưng quyết định miễn phải do hội đồng đưa ra |
| Phân tích dữ liệu công khai đã ẩn danh hoàn toàn | Thường miễn |
Điểm hay bị hiểu sai: bạn không tự quyết định nghiên cứu của mình được miễn. Người quyết định là hội đồng. Tạp chí hỏi “ethics approval” thì câu trả lời “không cần vì chỉ là khảo sát” thường không đủ; một văn bản miễn xét duyệt của hội đồng mới đủ.
Phiếu đồng ý tham gia: viết cho người đọc thật
Phiếu đồng ý (informed consent) phải đọc được trong vài phút bởi chính người tham gia. Nội dung tối thiểu:
- Mục đích nghiên cứu, bằng ngôn ngữ thường.
- Họ sẽ làm gì, mất bao lâu.
- Rủi ro và phiền hà có thể có, kể cả rủi ro nhỏ như cảm thấy khó chịu với một số câu hỏi.
- Quyền từ chối và rút lui bất cứ lúc nào, không bị ảnh hưởng gì.
- Dữ liệu được lưu ở đâu, bao lâu, ai được xem, có chia sẻ công khai không.
- Người liên hệ khi có thắc mắc, và một đầu mối độc lập với nhóm nghiên cứu (thường là hội đồng đạo đức).
Lỗi hay gặp là phiếu dài năm trang toàn thuật ngữ pháp lý. Người tham gia ký mà không đọc, tức là đồng ý không “có hiểu biết”. Một trang rõ ràng tốt hơn năm trang đầy đủ.
Khảo sát sinh viên của chính mình
Quan hệ giảng viên – sinh viên là quan hệ phụ thuộc. Các biện pháp giảm áp lực mà hội đồng đạo đức thường mong thấy:
- Nhờ người khác (trợ giảng, đồng nghiệp) phát và thu khảo sát, không phải người đang chấm điểm lớp đó.
- Thu dữ liệu sau khi đã công bố điểm, hoặc cam kết chỉ mở dữ liệu sau khi kết thúc học phần.
- Không cộng điểm cho việc tham gia; nếu có quà cảm ơn thì phải có lựa chọn thay thế tương đương cho người không tham gia.
- Khảo sát ẩn danh thật, không yêu cầu mã số sinh viên hay email nếu không cần.
Câu “các em làm giúp thầy nhé” gửi vào nhóm lớp nên được thay bằng một lời mời trung tính do người khác gửi, nói rõ việc không tham gia không ảnh hưởng gì.
Ẩn danh, mã hoá và dữ liệu nhận diện được
Ba khái niệm thường bị dùng lẫn:
- Ẩn danh hoàn toàn (anonymous): không ai, kể cả nhóm nghiên cứu, liên kết được câu trả lời với người cụ thể.
- Mã hoá (pseudonymised): tên thay bằng mã, nhưng có bảng đối chiếu cất riêng. Dữ liệu vẫn là dữ liệu cá nhân.
- Bảo mật (confidential): nhóm biết người trả lời là ai nhưng cam kết không tiết lộ.
Một bảng hỏi không hỏi tên vẫn có thể nhận diện được người: “nữ, 45 tuổi, trưởng khoa, trường X” ở một trường nhỏ chỉ có một người. Khi báo cáo nghiên cứu định tính, hãy gộp thông tin nền (“một cán bộ quản lý cấp khoa”) và bỏ chi tiết đặc thù trong trích dẫn phỏng vấn.
Lưu trữ và chia sẻ dữ liệu
- Lưu bản gốc có thông tin nhận diện ở nơi có mật khẩu, không để trên điện thoại cá nhân hay nhóm chat.
- Tách bảng đối chiếu tên – mã khỏi dữ liệu phân tích.
- Nếu định chia sẻ dữ liệu công khai sau này, phải nói trong phiếu đồng ý ngay từ đầu. Không nói trước thì về sau rất khó chia sẻ hợp lệ.
- Xoá bản ghi âm sau khi đã gỡ băng và kiểm tra, nếu phiếu đồng ý cam kết như vậy.
Những câu tạp chí hay hỏi và cách trả lời
Phần “Ethics statement” trong bài nên có: tên hội đồng, số hoặc mã phê duyệt, ngày phê duyệt, hình thức đồng ý (viết tay, điện tử, bằng lời có ghi âm), và cách xử lý với người dưới 18 tuổi nếu có. Ví dụ: “Nghiên cứu được Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu của [trường] phê duyệt (mã …, ngày …). Người tham gia đồng ý bằng hình thức điện tử trước khi bắt đầu khảo sát.”
Quy trình chuẩn bị hồ sơ trong hai tuần
- Tuần 1: hoàn thiện đề cương, bảng hỏi hoặc câu hỏi phỏng vấn, phiếu thông tin và phiếu đồng ý, kế hoạch lưu trữ dữ liệu.
- Nhờ một người ngoài ngành đọc phiếu đồng ý và kể lại họ hiểu gì.
- Tuần 2: nộp hội đồng, trả lời câu hỏi bổ sung. Không bắt đầu thu dữ liệu trước khi có văn bản phê duyệt: tạp chí không chấp nhận phê duyệt hồi tố.
Việc nên làm tiếp: tìm trang của hội đồng đạo đức ở trường bạn, tải mẫu phiếu đồng ý và lịch họp của họ. Biết lịch họp sớm giúp bạn không phải lùi kế hoạch thu dữ liệu cả tháng.
Câu hỏi thường gặp
Khảo sát ẩn danh có cần hội đồng đạo đức duyệt không?
Tuỳ quy định của trường, nhưng quyết định miễn xét duyệt phải do hội đồng đưa ra, không phải người nghiên cứu tự quyết. Nhiều tạp chí yêu cầu văn bản miễn khi bạn gửi bài.
Có thể xin phê duyệt đạo đức sau khi đã thu dữ liệu không?
Hầu hết hội đồng và tạp chí không chấp nhận phê duyệt hồi tố. Hãy có văn bản phê duyệt trước khi thu dữ liệu.
Nghiên cứu với học sinh dưới 18 tuổi cần gì?
Thường cần đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ cộng với sự đồng thuận của chính học sinh, cùng sự cho phép của nhà trường. Hồ sơ này thường được hội đồng xem xét kỹ hơn.
Ẩn danh và mã hoá dữ liệu khác nhau thế nào?
Ẩn danh là không ai liên kết được câu trả lời với người cụ thể. Mã hoá là thay tên bằng mã nhưng vẫn có bảng đối chiếu, nên dữ liệu vẫn được coi là dữ liệu cá nhân.
Có được cộng điểm cho sinh viên tham gia khảo sát không?
Nên tránh. Nếu có phần thưởng, phải có lựa chọn thay thế tương đương cho sinh viên không muốn tham gia để việc tham gia thật sự tự nguyện.
