Một nhà nghiên cứu sau ba năm postdoc tự đánh giá: đã góp tên vào năm bài báo của nhóm, nhưng không bài nào là đứng đầu, không có đề xuất tài trợ nào do mình làm chủ nhiệm, và dự án của mình là một nhánh của dự án người hướng dẫn nên khó mang đi. Anh làm việc chăm chỉ, nhóm đánh giá cao, nhưng khi nộp vị trí giảng viên, hội đồng hỏi câu anh không trả lời được: “Chương trình nghiên cứu của riêng anh là gì?”.
Postdoc tồn tại để chuyển bạn từ người thực hiện dự án của người khác thành nhà nghiên cứu độc lập. Nếu hết thời gian mà việc chuyển đổi đó chưa diễn ra, vị trí đã không làm đúng chức năng, dù năng suất cao đến đâu.
Các loại vị trí postdoc
| Loại | Nguồn tiền | Mức độ độc lập | Phù hợp khi |
|---|---|---|---|
| Postdoc theo dự án | Tài trợ của người hướng dẫn | Thấp đến trung bình; làm theo mục tiêu dự án | Muốn học kỹ thuật mới, vào nhóm mạnh |
| Học bổng postdoc cá nhân (fellowship) | Quỹ cấp trực tiếp cho bạn | Cao; bạn đặt câu hỏi | Đã có ý tưởng riêng rõ ràng |
| Postdoc giảng dạy | Khoa | Trung bình; có tải dạy | Nhắm vị trí giảng dạy ở trường thiên về đào tạo |
| Postdoc trong doanh nghiệp hoặc viện ứng dụng | Doanh nghiệp, viện | Tùy; gắn với sản phẩm | Cân nhắc sự nghiệp ngoài đại học |
Học bổng cá nhân là loại có giá trị cao nhất cho hồ sơ vì chính nó là bằng chứng bạn cạnh tranh được tài trợ. Nhiều quỹ có học bổng dành riêng cho người trong vài năm sau tiến sĩ; hạn nộp thường sớm và cần người hướng dẫn tiếp nhận. Kiểm tra điều kiện trên trang chính thức của từng quỹ.
Chọn nhóm: người hướng dẫn quan trọng hơn tên trường
Nhóm tốt cho postdoc có ba đặc điểm: người hướng dẫn đã từng giúp postdoc trước chuyển sang vị trí độc lập, có chỗ cho bạn phát triển hướng riêng, và đủ ổn định tài chính để không phải lo hợp đồng mỗi sáu tháng. Cách kiểm tra:
- Tìm các postdoc cũ của nhóm (trang nhóm, LinkedIn) và xem họ đang ở đâu.
- Xin nói chuyện với một postdoc hiện tại, không có người hướng dẫn cùng nghe.
- Đọc danh sách bài báo gần đây: postdoc có đứng tên đầu không, có bài postdoc là tác giả liên hệ không.
Câu hỏi cần hỏi trước khi nhận
- Hợp đồng bao lâu, được đảm bảo tài chính đến khi nào, gia hạn dựa trên gì?
- Tôi có được nộp đề xuất tài trợ với tư cách chủ nhiệm hoặc đồng chủ nhiệm không?
- Khi rời nhóm, tôi có mang theo được một phần dự án, dữ liệu, mẫu không?
- Tôi có được dạy, hướng dẫn sinh viên để có kinh nghiệm không?
- Kỳ vọng về số giờ, về hỗ trợ sinh viên trong phòng lab là gì?
- Người hướng dẫn có sẵn lòng viết thư giới thiệu cho vị trí độc lập sau này không?
Câu 3 thường bị bỏ qua nhưng quyết định rất nhiều. Một nhà nghiên cứu bắt đầu vị trí giảng viên mà không mang theo được dự án nào sẽ mất một đến hai năm xây lại từ đầu.
Kế hoạch 100 ngày đầu
- Tháng 1: hiểu nhóm, học quy trình, xác định dự án chính do nhóm giao. Viết ra ba câu hỏi riêng bạn thấy thú vị trong lĩnh vực của nhóm.
- Tháng 2: họp với người hướng dẫn để thống nhất bằng văn bản: dự án chính, dự án phụ của riêng bạn (khoảng 20% thời gian), kỳ vọng công bố, kế hoạch nộp học bổng cá nhân.
- Tháng 3: lập kế hoạch phát triển cá nhân (individual development plan), liệt kê kỹ năng còn thiếu cho vị trí mục tiêu: giảng dạy, hướng dẫn, quản lý ngân sách, viết đề xuất.
Xây độc lập khoa học từng bước
Độc lập không có nghĩa là tách khỏi nhóm. Nó có nghĩa là có một hướng nghiên cứu mà người ngoài nhận ra là của bạn. Các bằng chứng hội đồng tuyển dụng tìm:
- Bài báo đứng tên đầu hoặc tác giả liên hệ về hướng riêng.
- Tài trợ nhỏ do bạn làm chủ nhiệm: quỹ đi lại, quỹ thử nghiệm, học bổng cá nhân.
- Hợp tác do bạn khởi xướng với nhóm khác.
- Kinh nghiệm hướng dẫn sinh viên, có kết quả cụ thể.
- Lời mời trình bày tại hội thảo, hội nghị chuyên đề.
Dự án phụ: nói chuyện thế nào để không bị hiểu là “làm riêng”
Nhiều postdoc ngại đề cập dự án riêng vì sợ người hướng dẫn nghĩ mình không tập trung. Cách trình bày hiệu quả là gắn dự án phụ với lợi ích của nhóm: “Hướng này mở rộng kết quả của nhóm sang một hệ mẫu mới; nếu có dữ liệu sơ bộ sau sáu tháng, em sẽ viết học bổng cá nhân, và nhóm có thêm một nguồn tài trợ.” Thống nhất trước về quyền tác giả: ai đứng tên đầu, ai là tác giả liên hệ cho các bài từ dự án phụ. Ghi lại bằng email sau buổi họp để tránh hiểu lầm về sau.
Nhận biết khi nào nên rời
Một số dấu hiệu cho thấy vị trí hiện tại đã hết giá trị cho sự nghiệp: sau hai năm vẫn chưa có bài đứng tên đầu đang trong quy trình; người hướng dẫn không cho phép nộp tài trợ riêng; bạn chủ yếu làm dịch vụ kỹ thuật cho người khác. Chuỗi postdoc liên tiếp nhiều lần mà hồ sơ không mạnh lên là một vòng lặp nhiều người mắc kẹt. Thời điểm tốt để quyết định là sớm, khi còn hơn một năm hợp đồng.
Áp dụng: bảng rà soát mỗi sáu tháng
| Hạng mục | Câu hỏi |
|---|---|
| Công bố | Có bao nhiêu bài đứng tên đầu đã nộp hoặc đã đăng trong kỳ này? |
| Tài trợ | Đã nộp đề xuất nào do mình làm chủ nhiệm chưa? |
| Hướng riêng | Có thể mô tả chương trình nghiên cứu năm năm tới trong một đoạn không? |
| Mạng lưới | Có bao nhiêu người ngoài nhóm biết đến công việc của mình? |
| Kỹ năng | Kỹ năng nào trong kế hoạch phát triển đã có bằng chứng? |
| Thị trường | Đã đọc bao nhiêu thông báo tuyển dụng phù hợp, và thiếu gì so với yêu cầu? |
Việc nên làm tuần này: viết một đoạn khoảng 150 chữ mô tả chương trình nghiên cứu năm năm tới của bạn, như thể đoạn mở đầu thư xin việc giảng viên. Nếu đoạn văn đó mô tả dự án của người hướng dẫn chứ không phải của bạn, đó là tín hiệu cần đặt lịch nói chuyện về dự án riêng ngay trong tháng này.
Câu hỏi thường gặp
Postdoc là gì?
Là vị trí nghiên cứu tạm thời sau khi có bằng tiến sĩ, thường kéo dài vài năm, nhằm tích lũy kinh nghiệm và công bố để chuyển sang vị trí độc lập như giảng viên hoặc trưởng nhóm.
Nên làm postdoc bao lâu?
Không có con số chuẩn, nhưng mục tiêu là chuyển sang vị trí độc lập càng sớm càng tốt khi hồ sơ đủ mạnh. Nếu nhiều năm mà hồ sơ không mạnh lên, nên cân nhắc lại hướng đi.
Chọn nhóm postdoc dựa trên tiêu chí gì?
Xem người hướng dẫn đã giúp postdoc trước chuyển sang vị trí độc lập chưa, nhóm có cho phát triển hướng riêng không, và tài trợ có ổn định không. Nói chuyện với postdoc hiện tại là cách kiểm tra tốt nhất.
Học bổng postdoc cá nhân khác postdoc theo dự án thế nào?
Học bổng cá nhân do quỹ cấp trực tiếp cho bạn để theo đuổi câu hỏi của riêng mình, nên có giá trị cao cho hồ sơ. Postdoc theo dự án do người hướng dẫn trả lương để thực hiện mục tiêu dự án của họ.
Làm sao thể hiện độc lập khoa học khi đang làm postdoc?
Có bài đứng tên đầu hoặc tác giả liên hệ về hướng riêng, tài trợ nhỏ do mình làm chủ nhiệm, hợp tác do mình khởi xướng và kinh nghiệm hướng dẫn sinh viên.
