Sinh viên năm cuối nhận danh sách mười lăm bài báo để làm tổng quan tài liệu. Cô bắt đầu với bài đầu tiên, đọc từng dòng từ tóm tắt, tra từng thuật ngữ, sa lầy ở phần phương pháp thống kê, và sau ba tiếng mới đến phần thảo luận. Mười bốn bài còn lại vẫn nằm đó. Vấn đề không phải trình độ tiếng Anh. Vấn đề là đọc bài báo như đọc sách giáo khoa, trong khi bài báo khoa học không được viết để đọc tuần tự.
Người làm nghiên cứu lâu năm hiếm khi đọc một bài từ đầu đến cuối trong lần đầu. Họ đọc nhiều lượt, mỗi lượt một mục đích, và phần lớn bài báo chỉ được đọc đến lượt thứ nhất. Dưới đây là cách làm đó.
Cấu trúc bài báo và câu hỏi mỗi phần trả lời
Phần lớn bài báo thực nghiệm theo cấu trúc IMRaD. Biết mỗi phần trả lời câu hỏi gì giúp bạn nhảy đến đúng chỗ:
| Phần | Trả lời câu hỏi | Đọc khi nào |
|---|---|---|
| Tóm tắt (Abstract) | Bài này làm gì, tìm được gì | Lượt 1 |
| Mở đầu (Introduction) | Vì sao vấn đề quan trọng, khoảng trống là gì | Lượt 1: đoạn cuối; lượt 2: toàn bộ |
| Phương pháp (Methods) | Làm thế nào, trên ai, đo cái gì | Lượt 2 lướt, lượt 3 kỹ |
| Kết quả (Results) | Thấy gì | Lượt 1: hình và bảng; lượt 2: chữ |
| Thảo luận (Discussion) | Ý nghĩa, hạn chế, so với nghiên cứu khác | Lượt 1: đoạn đầu và đoạn hạn chế |
Đoạn cuối phần mở đầu thường nêu rõ mục tiêu hoặc giả thuyết. Đoạn đầu phần thảo luận thường tóm lại phát hiện chính. Hai đoạn này cộng với tóm tắt cho bạn khung của cả bài trong mười phút.
Lượt 1: mười phút để quyết định có đọc tiếp không
- Đọc tiêu đề và tóm tắt.
- Đọc đoạn cuối phần mở đầu: câu hỏi nghiên cứu là gì.
- Xem tất cả hình và bảng, đọc chú thích của chúng. Hình là nơi kết quả thật sự nằm.
- Đọc đoạn đầu phần thảo luận và đoạn nói về hạn chế.
- Viết một câu: “Bài này cho thấy … bằng cách …, trên …”.
Nếu không viết được câu đó, hoặc bài không liên quan đến câu hỏi của bạn, dừng. Phần lớn bài trong một tìm kiếm tài liệu dừng ở đây, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Đọc hình và bảng trước chữ
Phần chữ của kết quả thường diễn giải hình theo hướng tác giả muốn. Nhìn hình trước giúp bạn tự hình thành nhận xét rồi mới đối chiếu. Với mỗi hình, hỏi:
- Trục là gì, đơn vị gì? Trục tung có bắt đầu từ 0 không, hay bị cắt để khác biệt trông lớn hơn?
- Thanh sai số biểu diễn gì? Độ lệch chuẩn, sai số chuẩn hay khoảng tin cậy? Ba thứ này cho cảm giác rất khác về độ chắc chắn.
- Cỡ mẫu mỗi nhóm là bao nhiêu? Thường nằm trong chú thích.
- Nhóm so sánh là gì? Không có nhóm đối chứng thì không thể nói về tác động.
Lượt 2: hiểu bài nói gì
Với bài đã qua lượt 1 và liên quan trực tiếp, đọc toàn bộ nhưng vẫn không cần hiểu mọi chi tiết kỹ thuật. Mục tiêu là nắm được lập luận: vấn đề, cách tiếp cận, kết quả chính, và tác giả tự nhận hạn chế gì. Đánh dấu các bài tham khảo được nhắc nhiều lần; đó thường là những bài nền bạn cũng cần đọc.
Gặp thuật ngữ lạ, chỉ tra nếu nó chặn việc hiểu lập luận chính. Tra mọi từ lạ là cách chắc chắn nhất để mất ba tiếng cho một bài.
Lượt 3: đọc để phê bình hoặc để dùng lại
Lượt 3 chỉ dành cho số ít bài: bài bạn sẽ dựa vào nhiều, bài bạn phải thuyết trình trong journal club, hoặc bài có phương pháp bạn muốn áp dụng. Lúc này đọc kỹ phương pháp với các câu hỏi:
- Mẫu được chọn thế nào? Ai bị loại ra và vì sao?
- Biến chính được đo bằng công cụ gì? Công cụ đó đã được kiểm định chưa?
- Thiết kế có cho phép kết luận nhân quả không, hay chỉ là tương quan?
- Có phân tích nào trông như được thêm vào sau khi thấy dữ liệu không?
- Nếu muốn lặp lại nghiên cứu, bạn có đủ thông tin không?
Mẫu ghi chú một trang cho mỗi bài
Ghi chú rời rạc trên PDF rất khó dùng lại khi viết tổng quan. Một mẫu cố định cho mỗi bài:
- Trích dẫn đầy đủ (lưu luôn vào Zotero hoặc phần mềm quản lý tài liệu).
- Câu hỏi nghiên cứu, một dòng.
- Thiết kế và mẫu: loại nghiên cứu, cỡ mẫu, bối cảnh.
- Phát hiện chính, bằng lời mình, kèm con số quan trọng nhất.
- Hạn chế: tác giả tự nêu và bạn tự thấy.
- Liên hệ với đề tài của mình: bài này ủng hộ, phản bác hay bổ sung điều gì.
Mục cuối là mục quan trọng nhất khi viết. Tổng quan tài liệu tốt được xây từ các mối liên hệ, không phải từ các bản tóm tắt nối đuôi nhau.
Đọc bài tiếng Anh khi tiếng Anh chưa vững
- Bài báo dùng một vốn từ khá lặp lại. Sau mười bài cùng lĩnh vực, tốc độ tăng rõ rệt. Lập danh sách thuật ngữ riêng cho lĩnh vực của mình.
- Công cụ dịch máy hữu ích để kiểm tra một câu khó, nhưng dịch cả bài rồi đọc bản dịch dễ làm sai lệch thuật ngữ chuyên ngành.
- Đọc bài tổng quan (review) của lĩnh vực trước bài nghiên cứu gốc. Bài tổng quan cho bạn bản đồ và từ vựng.
Lỗi hay gặp
- Tin tóm tắt hoàn toàn. Tóm tắt thường được viết để bài hấp dẫn; con số và hạn chế thật nằm trong thân bài.
- Bỏ qua phần hạn chế. Đây là nơi tác giả nói thật nhất.
- Đọc để hiểu hết thay vì đọc để trả lời câu hỏi của mình. Luôn biết mình đọc bài này để lấy gì.
Với danh sách bài đang chờ, hãy làm lượt 1 cho tất cả trước khi đọc kỹ bài nào. Sau một buổi chiều, bạn sẽ có một danh sách câu tóm tắt, biết bài nào cần lượt 2, và thấy các bài nối với nhau thế nào, thứ mà đọc tuần tự từng bài không bao giờ cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nên đọc bài báo khoa học theo thứ tự nào?
Lượt đầu đọc tóm tắt, đoạn cuối phần mở đầu, hình và bảng, rồi đoạn đầu và đoạn hạn chế của phần thảo luận. Chỉ những bài liên quan mới được đọc toàn bộ ở lượt hai.
Mất bao lâu để đọc một bài báo khoa học?
Lượt đầu khoảng mười phút là đủ để quyết định có đọc tiếp không. Đọc hiểu toàn bộ có thể mất một đến vài giờ tùy độ khó, và chỉ số ít bài cần đọc kỹ đến mức đó.
Vì sao nên xem hình và bảng trước?
Hình và bảng là nơi kết quả thật sự nằm, còn phần chữ thường diễn giải theo hướng tác giả muốn. Xem hình trước giúp bạn tự đánh giá rồi mới đối chiếu.
Tiếng Anh yếu có đọc được bài báo khoa học không?
Được. Bắt đầu bằng bài tổng quan của lĩnh vực, lập danh sách thuật ngữ riêng, và chỉ tra từ khi nó chặn việc hiểu lập luận chính. Vốn từ trong một lĩnh vực lặp lại nhiều nên tốc độ sẽ tăng nhanh.
Ghi chú bài báo thế nào để viết tổng quan tài liệu?
Dùng một mẫu cố định: trích dẫn, câu hỏi nghiên cứu, thiết kế và mẫu, phát hiện chính, hạn chế và liên hệ với đề tài của mình. Mục liên hệ là phần giúp viết tổng quan nhất.
