Nhiều sinh viên từng làm một bài trắc nghiệm để biết mình thuộc “kiểu học nhìn”, “kiểu học nghe” hay “kiểu học vận động”, rồi được khuyên học theo đúng kiểu đó. Người kiểu nhìn nên vẽ sơ đồ, người kiểu nghe nên thu âm bài giảng. Nghe rất hợp lý, rất cá nhân hoá. Vấn đề là khi được kiểm tra nghiêm túc, ý tưởng “dạy khớp với kiểu học thì học tốt hơn” gần như không được bằng chứng ủng hộ.
Những niềm tin kiểu này không vô hại. Chúng tiêu tốn thời gian, khiến người học né những cách học hiệu quả vì “không hợp kiểu của mình”, và làm người dạy thiết kế bài theo tiêu chí sai. Dưới đây là những mẹo phổ biến nhất, điều bằng chứng nói, và nên làm gì thay.
Tổng quan: niềm tin, thực tế và việc nên làm
| Niềm tin | Bằng chứng nói gì | Làm gì thay thế |
|---|---|---|
| Học theo đúng kiểu nhìn/nghe/vận động thì hiệu quả hơn | Người ta có sở thích, nhưng khớp cách dạy với sở thích không cải thiện kết quả một cách nhất quán | Chọn hình thức theo nội dung: bản đồ học bằng hình, phát âm học bằng tai |
| Kim tự tháp học tập: nhớ 10% khi đọc, 90% khi dạy lại | Các con số tròn trịa này không truy được về nghiên cứu gốc đáng tin | Giải thích lại và tự kiểm tra, vì chúng buộc truy hồi, không vì con số |
| Người thiên não trái hay não phải | Hai bán cầu có chuyên hoá, nhưng người bình thường dùng cả hai cho hầu hết việc | Bỏ nhãn này, tập trung vào kỹ năng cụ thể |
| Nghe nhạc cổ điển làm thông minh hơn | Hiệu ứng ban đầu nhỏ, ngắn hạn và khó lặp lại | Nghe nhạc nếu thấy dễ chịu, không coi là công cụ tăng trí tuệ |
| Học đa nhiệm tiết kiệm thời gian | Chuyển việc liên tục làm chậm và tăng lỗi | Làm một việc một lúc theo khối thời gian |
| Tô màu và đọc lại là cách ôn tốt | Các tổng quan về kỹ thuật học xếp chúng vào nhóm hiệu quả thấp | Tự kiểm tra và ôn giãn cách |
Kiểu học VAK: sở thích có thật, lợi ích thì không
Không ai phủ nhận người ta có sở thích: có người thích sơ đồ, có người thích nghe giải thích. Điều bị bác bỏ là giả thuyết khớp (meshing hypothesis): nếu dạy đúng kiểu người học ưa thích thì họ học tốt hơn. Để chứng minh giả thuyết này, cần thí nghiệm chia người học theo kiểu, dạy mỗi nhóm bằng cả hai cách, và thấy kết quả đảo chiều theo kiểu. Những nghiên cứu được thiết kế đúng như vậy hiếm khi cho kết quả đó.
Điều quan trọng hơn là nội dung quyết định hình thức. Giải phẫu học cần hình ảnh với mọi người học. Phát âm ngoại ngữ cần nghe với mọi người học. Kỹ năng thao tác phòng thí nghiệm cần làm tay với mọi người học. Và kết hợp lời với hình phù hợp thường giúp hầu hết mọi người.
Kim tự tháp học tập và những con số quá đẹp
Hình kim tự tháp với các tầng “đọc 10%, nghe 20%, nhìn 30%… dạy lại 90%” xuất hiện trong rất nhiều bài giảng tập huấn. Dấu hiệu đáng ngờ đầu tiên: các con số tròn chẵn hết cỡ, tăng đều từng bậc, điều hiếm khi xảy ra trong dữ liệu thật. Dấu hiệu thứ hai: khi truy nguồn, trích dẫn thường dẫn về những tài liệu không chứa dữ liệu đó.
Điều đúng trong kim tự tháp là hoạt động chủ động như giải thích, thực hành, dạy lại thường tốt hơn tiếp nhận thụ động. Nhưng lý do là chúng đòi truy hồi và xử lý, và mức độ lợi ích phụ thuộc vào nội dung, không phải những con số cố định.
Quy tắc chung: một thống kê về học tập nghe quá gọn gàng, không kèm nguồn gốc cụ thể, hãy coi như chưa được kiểm chứng.
Não trái, não phải và “chỉ dùng 10% bộ não”
Một số chức năng thiên về một bán cầu, ví dụ phần lớn xử lý ngôn ngữ ở đa số người thiên về bên trái. Nhưng từ đó suy ra có “người não trái” logic và “người não phải” sáng tạo là một bước nhảy không có cơ sở. Viết một bài luận hay giải một bài toán đều huy động mạng lưới trải rộng cả hai bên.
Còn ý “con người chỉ dùng 10% bộ não” thì đơn giản là sai: các kỹ thuật chụp ảnh não cho thấy hoạt động ở khắp nơi, chỉ khác nhau theo thời điểm và nhiệm vụ.
Hiệu ứng Mozart và nhạc khi học
Một nghiên cứu những năm 1990 ghi nhận cải thiện nhỏ, ngắn hạn ở một loại bài không gian sau khi nghe nhạc Mozart, và báo chí biến nó thành “nghe Mozart làm trẻ thông minh hơn”. Các nghiên cứu sau khó lặp lại hiệu ứng, và phần có thể giải thích được thường liên quan đến tâm trạng và mức độ tỉnh táo, không phải riêng Mozart.
Về nhạc khi học: nhạc có lời thường cạnh tranh với việc đọc và viết vì cùng dùng kênh ngôn ngữ. Nhạc không lời, âm lượng thấp có thể giúp một số người với việc lặp lại. Hãy tự thử và so sánh bằng kết quả, không bằng cảm giác.
Đa nhiệm và tô màu: phổ biến nhưng hiệu quả thấp
Học với năm tab mở và điện thoại rung liên tục cho cảm giác bận rộn, nhưng mỗi lần chuyển việc đều có chi phí. Còn tô màu và đọc lại, hai cách ôn phổ biến nhất ở sinh viên, được các tổng quan về kỹ thuật học đánh giá là hiệu quả thấp so với tự kiểm tra và ôn giãn cách. Chúng không có hại, nhưng nếu chiếm phần lớn thời gian ôn thì là sự lãng phí.
Cách tự kiểm tra một mẹo học mới
- Có nguồn gốc cụ thể không? Tên nghiên cứu, tạp chí, năm, hay chỉ “các nhà khoa học nói”?
- Đo cái gì? Cảm giác dễ chịu, hay kết quả kiểm tra sau vài ngày?
- Có nhóm so sánh không? Tốt hơn so với cái gì?
- Có ai đang bán thứ gì kèm theo không? Khoá học, ứng dụng, bài test tính phí.
- Tự thử có kiểm soát: dùng mẹo cho một nửa nội dung, cách cũ cho nửa kia, kiểm tra cả hai sau một tuần.
Những gì có bằng chứng tốt, để thay thế
- Truy hồi chủ động: tự kiểm tra thay vì đọc lại.
- Giãn cách: chia thời gian ôn ra nhiều lần.
- Xen kẽ: trộn các dạng dễ nhầm khi luyện tập.
- Tự giải thích: hỏi “vì sao” ở mỗi bước.
- Kết hợp lời và hình phù hợp: sơ đồ có chú thích đúng chỗ.
- Ngủ đủ: giấc ngủ tham gia vào củng cố trí nhớ; thức trắng trước thi là đánh đổi tệ.
Hãy nhìn lại lịch ôn tuần này và đếm bao nhiêu phần thời gian đang dành cho đọc lại, tô màu hoặc những thói quen “hợp kiểu học”. Chuyển một nửa số giờ đó sang tự kiểm tra và giữ nguyên phần còn lại; sau kỳ kiểm tra tới, so kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Kiểu học VAK có đúng không?
Người ta có sở thích về cách tiếp nhận thông tin, nhưng các nghiên cứu được thiết kế chặt chẽ hầu như không cho thấy dạy khớp với kiểu học ưa thích giúp học tốt hơn. Hình thức nên được chọn theo nội dung cần học.
Kim tự tháp học tập có đáng tin không?
Các con số như nhớ 10% khi đọc, 90% khi dạy lại không truy được về nghiên cứu gốc đáng tin. Ý đúng trong đó là học chủ động thường tốt hơn thụ động, nhưng không có tỷ lệ cố định nào.
Nghe nhạc Mozart khi học có giúp thông minh hơn không?
Hiệu ứng ban đầu được ghi nhận rất nhỏ, ngắn hạn và khó lặp lại. Nghe nhạc có thể cải thiện tâm trạng, nhưng nhạc có lời thường làm giảm hiệu quả khi đọc và viết.
Có người thiên não trái và não phải không?
Một số chức năng thiên về một bán cầu, nhưng hầu hết hoạt động như học tập, viết lách hay giải toán đều dùng mạng lưới ở cả hai bên. Việc chia người thành não trái và não phải không có cơ sở khoa học.
Phương pháp học nào có bằng chứng tốt nhất?
Tự kiểm tra, ôn tập giãn cách, luyện tập xen kẽ, tự giải thích và ngủ đủ đều có bằng chứng tốt. Tô màu và đọc lại phổ biến nhưng được đánh giá là hiệu quả thấp hơn.
