Ba năm sau khi bảo vệ, một nhà nghiên cứu trẻ nhìn lại danh sách công bố: năm bài báo, tất cả từ dữ liệu luận án, xoay quanh cùng một câu hỏi hẹp. Khi nộp đơn cho một vị trí dài hạn, hội đồng hỏi: “Mười năm tới anh sẽ nghiên cứu gì?” Anh trả lời bằng tên bài báo thứ sáu. Không sai, nhưng hội đồng tìm một người có chương trình, không chỉ có một đề tài.
Chương trình nghiên cứu (research agenda) là một câu hỏi lớn xuyên suốt, được theo đuổi qua nhiều dự án có liên kết với nhau. Bài này hướng dẫn cách chuyển luận án thành một chương trình như vậy, với kế hoạch năm năm cân bằng giữa bài chắc chắn và câu hỏi đáng theo đuổi.
Bước 1: tìm câu hỏi xuyên suốt
Hãy viết luận án của bạn thành một câu trả lời, rồi đặt ra câu hỏi rộng hơn mà nó là một phần. Ví dụ:
- Luận án: tác động của phản hồi bằng lời nói so với phản hồi viết tới kỹ năng viết của sinh viên năm nhất.
- Câu hỏi xuyên suốt: loại phản hồi nào giúp người học tự điều chỉnh, trong những bối cảnh nào, và vì sao.
Câu hỏi xuyên suốt tốt có ba đặc điểm: đủ hẹp để người khác nhận ra đó là của bạn, đủ rộng để chứa năm đến mười dự án, và có ý nghĩa với người ngoài chuyên ngành hẹp.
Bước 2: danh mục dự án ba tầng rủi ro
| Tầng | Đặc điểm | Tỷ lệ thời gian gợi ý | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Chắc chắn | Dữ liệu đã có hoặc dễ có, phương pháp quen, kết quả gần như chắc đăng được | Khoảng một nửa | Bài từ các chương luận án chưa công bố; phân tích bổ sung trên cùng dữ liệu |
| Mở rộng | Phương pháp quen, bối cảnh hoặc đối tượng mới | Khoảng một phần ba | Lặp lại thiết kế ở nhóm người học khác; hợp tác với nhóm ở nước khác |
| Đột phá | Câu hỏi mới hoặc phương pháp mới, rủi ro cao, có thể không ra kết quả | Khoảng một phần sáu | Thử nghiệm can thiệp quy mô lớn; phương pháp đo mới |
Tỷ lệ này không phải quy tắc cứng. Điều quan trọng là không bỏ trống tầng nào: chỉ có tầng chắc chắn thì hồ sơ đều nhưng mỏng dần; chỉ có tầng đột phá thì nhiều năm không có bài.
Bước 3: đường ống bài báo
Người làm nghiên cứu lâu năm hiếm khi chỉ có một bài đang viết. Họ quản lý một “đường ống” (pipeline) với các bài ở giai đoạn khác nhau:
- Ý tưởng đã phác thảo, đã kiểm tra tính khả thi.
- Đang thu thập dữ liệu.
- Đang phân tích.
- Đang viết bản nháp.
- Đã nộp, đang chờ phản biện.
- Đang sửa theo phản biện.
Mục tiêu là lúc nào cũng có ít nhất một bài ở mỗi nhóm giai đoạn đầu, giữa và cuối. Khi một bài bị từ chối hay một đợt thu dữ liệu chậm, các bài khác vẫn tiếp tục chảy.
Bước 4: gắn chương trình với nguồn lực
Mỗi dự án ở tầng mở rộng và đột phá cần trả lời: cần bao nhiêu thời gian, cần ai, cần tiền từ đâu. Hãy ghi bên cạnh mỗi dự án:
- Loại tài trợ phù hợp: quỹ nhỏ nội bộ trường, quỹ dành cho nhà nghiên cứu trẻ, tài trợ quốc gia hay quốc tế.
- Cộng sự cần có: người có dữ liệu, người có phương pháp, người ở bối cảnh khác.
- Sinh viên có thể tham gia: đề tài khóa luận, luận văn thạc sĩ hay luận án tiến sĩ.
Một chương trình được gắn với nguồn lực cụ thể cho thấy bạn đã nghĩ đến chuyện thực hiện, không chỉ chuyện ý tưởng.
Viết tuyên bố nghiên cứu cho hồ sơ tuyển dụng
Tuyên bố nghiên cứu (research statement) là phiên bản viết ra của chương trình này. Khung hai đến ba trang thường gồm:
- Câu hỏi xuyên suốt và vì sao nó quan trọng, viết cho người ngoài chuyên ngành hẹp đọc được.
- Những gì bạn đã làm: đóng góp chính của luận án và các bài đã đăng, gom theo chủ đề chứ không liệt kê.
- Kế hoạch gần (hai đến ba năm): hai ba dự án cụ thể, dữ liệu, phương pháp, sản phẩm dự kiến.
- Tầm nhìn xa (năm đến mười năm): hướng đột phá và loại tài trợ bạn sẽ nhắm.
- Kết nối với nơi tuyển: nhóm nghiên cứu, cơ sở vật chất, sinh viên bạn có thể hướng dẫn.
Lỗi hay gặp
- Liệt kê bài báo thay vì kể câu chuyện nghiên cứu.
- Kế hoạch toàn dự án đột phá, không có gì cho thấy bài sẽ ra đều.
- Chương trình quá rộng đến mức không ai nhớ bạn nghiên cứu gì.
- Hoàn toàn bỏ luận án để làm chủ đề mới, mất đi lợi thế chuyên môn đã xây ba bốn năm.
- Không nhắc đến cộng sự hay sinh viên, như thể mọi thứ sẽ tự làm một mình.
Những thứ không cần làm ngay
- Không cần kế hoạch mười năm chi tiết. Kế hoạch năm năm có tầm nhìn xa là đủ, và sẽ được sửa mỗi năm.
- Không cần chọn giữa trung thành với luận án và đổi hướng hoàn toàn. Phần lớn chương trình tốt là một đường cong mở dần từ luận án.
- Không cần có tài trợ lớn ngay; quỹ nhỏ nội bộ thường là bước đệm cho dự án tầng mở rộng.
Áp dụng: một buổi chiều để dựng khung
- Viết câu hỏi xuyên suốt trong một câu, không quá 30 từ.
- Liệt kê mọi ý tưởng dự án bạn từng có, kể cả nửa vời.
- Xếp mỗi ý tưởng vào một trong ba tầng.
- Loại những ý tưởng không nối được với câu hỏi xuyên suốt, hoặc để sang một danh sách “sau này”.
- Vẽ đường ống: mỗi bài đang ở giai đoạn nào, bài nào có thể nộp trong sáu tháng tới.
- Ghi nguồn lực cần có cho từng dự án tầng mở rộng và đột phá.
Việc nên làm tiếp theo: gửi bản một trang của khung này cho một người đi trước bạn tin tưởng, người hướng dẫn cũ hoặc một đồng nghiệp cao niên, và hỏi đúng một câu: “Nếu phải bỏ một dự án, anh chị sẽ bỏ dự án nào?” Câu trả lời thường cho bạn biết chương trình của mình đang loãng ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình nghiên cứu khác đề tài nghiên cứu thế nào?
Đề tài là một dự án cụ thể với câu hỏi và dữ liệu riêng. Chương trình nghiên cứu là một câu hỏi lớn xuyên suốt, được theo đuổi qua nhiều dự án liên kết trong nhiều năm.
Sau tiến sĩ có nên tiếp tục chủ đề luận án không?
Thường nên giữ luận án làm điểm xuất phát rồi mở rộng dần sang bối cảnh, phương pháp hoặc câu hỏi mới. Bỏ hẳn luận án khiến bạn mất lợi thế chuyên môn đã xây dựng.
Tuyên bố nghiên cứu trong hồ sơ tuyển dụng gồm những gì?
Thường gồm câu hỏi xuyên suốt, những đóng góp đã có, kế hoạch hai đến ba năm tới, tầm nhìn dài hạn và kết nối với nơi tuyển. Độ dài phổ biến là hai đến ba trang.
Làm sao để có bài báo đều đặn sau khi bảo vệ?
Duy trì một đường ống bài ở nhiều giai đoạn khác nhau và dành phần lớn thời gian cho dự án ít rủi ro, song song với một vài dự án mở rộng và đột phá.
Kế hoạch nghiên cứu năm năm có cần chi tiết không?
Chỉ cần chi tiết cho hai ba năm đầu, phần sau là tầm nhìn. Nên xem lại và điều chỉnh mỗi năm khi có kết quả mới.
