Một sinh viên dược đọc năm trang về cơ chế đông máu, hiểu từng câu, và vẫn không thể trả lời câu hỏi: “Thiếu yếu tố VIII thì bước nào bị chặn?” Rồi cô thử một việc khác: gấp sách, lấy tờ giấy trắng, vẽ lại dòng thác các yếu tố bằng hộp và mũi tên. Đến giữa chừng cô dừng lại, vì không biết mũi tên từ hộp này nên chỉ vào đâu. Chỗ cô dừng lại chính là chỗ đề thi hỏi.
Đó là giá trị thật của việc vẽ để học: không phải để ghi chép đẹp hơn, mà để buộc bạn quyết định những thứ mà đọc chữ cho phép bỏ qua. Bài này nói về mã hoá kép (dual coding), cách chọn đúng kiểu hình cho từng loại kiến thức, và cách phân biệt hình giúp học với hình chỉ để trang trí.
Mã hoá kép: hai đường vào cùng một ký ức
Ý tưởng cơ bản của mã hoá kép là con người xử lý thông tin lời nói và thông tin hình ảnh theo hai kênh có phần tách biệt. Khi một nội dung được lưu ở cả hai dạng, ví dụ một câu mô tả và một sơ đồ tương ứng, bạn có hai lối để gọi nó ra. Mất một lối, vẫn còn lối kia.
Điều kiện quan trọng là hình phải mang cùng nội dung với chữ. Một bức ảnh minh hoạ đẹp đặt cạnh đoạn văn không tạo ra mã hoá kép; một sơ đồ thể hiện đúng quan hệ mà đoạn văn mô tả thì có.
Vì sao tự vẽ mạnh hơn nhìn hình có sẵn
Nhìn một sơ đồ trong sách cho cảm giác đã hiểu vì mọi quyết định đã có người làm sẵn. Khi tự vẽ, bạn phải chọn:
- những thành phần nào đáng có mặt, cái nào bỏ;
- cái gì đặt trước, cái gì đặt sau, cái gì nằm trong cái gì;
- mũi tên đi theo chiều nào, và mũi tên đó nghĩa là “gây ra”, “chuyển thành” hay “ức chế”.
Mỗi lựa chọn là một câu hỏi kiểm tra mức hiểu. Chỗ bạn ngập ngừng khi vẽ là chỗ bạn chưa nắm, và bạn phát hiện nó ngay, không phải đợi đến lúc thi.
Chọn đúng kiểu hình cho đúng loại kiến thức
| Loại quan hệ trong nội dung | Kiểu hình phù hợp | Ví dụ |
|---|---|---|
| Trình tự, các bước | Sơ đồ quy trình, mũi tên nối hộp | Quy trình kế toán, các pha phân bào |
| Nguyên nhân – kết quả nhiều tầng | Chuỗi nhân quả, sơ đồ xương cá | Nguyên nhân lạm phát, chuỗi phản ứng sinh hoá |
| Phân loại, cấp bậc | Sơ đồ cây | Phân loại sinh vật, các loại hợp đồng |
| Diễn biến theo thời gian | Dòng thời gian | Các giai đoạn phát triển trẻ em, lịch sử một ngành |
| So sánh nhiều đối tượng theo nhiều tiêu chí | Bảng ma trận | So sánh các phương pháp nghiên cứu, các loại thuốc |
| Quan hệ giữa hai đại lượng | Phác đồ thị bằng tay | Cung – cầu, liều – đáp ứng |
| Mạng lưới khái niệm | Bản đồ khái niệm có ghi quan hệ | Các khái niệm cốt lõi của một môn |
Chọn sai kiểu hình vẫn tốt hơn không vẽ, nhưng chọn đúng thì hình tự nói ra cấu trúc của kiến thức. Một môn nhiều so sánh mà bạn cứ vẽ sơ đồ tư duy toả nhánh thì sẽ bỏ lỡ chính các điểm khác biệt.
Bản đồ khái niệm: ghi quan hệ lên mũi tên
Sơ đồ tư duy quen thuộc toả nhánh từ một chủ đề trung tâm, thường chỉ nối các từ khoá bằng đường thẳng. Nó giúp gom ý nhưng hiếm khi buộc bạn nghĩ. Bản đồ khái niệm (concept map) khác ở một điểm nhỏ mà quan trọng: mỗi mũi tên phải có một cụm từ nối như “là một loại của”, “làm tăng”, “cần có”, “dẫn đến”.
Viết cụm từ nối là lúc bạn nhận ra mình chỉ biết hai khái niệm “có liên quan” mà không biết liên quan thế nào. Một bản đồ khái niệm tốt đọc được thành câu: “Lãi suất tăng làm giảm giá trái phiếu đang lưu hành”.
Ví dụ: một đoạn văn, ba mức vẽ
Lấy đoạn giáo trình kinh tế vi mô: “Khi giá cà phê nhập khẩu tăng, chi phí của các quán tăng, cung cà phê pha sẵn giảm, giá bán lẻ tăng và lượng mua giảm; người tiêu dùng chuyển một phần sang trà.”
- Mức một, chép từ khoá: “giá cà phê – chi phí – cung – giá – trà”. Không có quan hệ nào được thể hiện.
- Mức hai, chuỗi mũi tên: giá nguyên liệu tăng → chi phí tăng → cung giảm → giá bán tăng → lượng mua giảm. Đã có trình tự, nhưng chưa thấy nhánh sang trà.
- Mức ba, phác hai đồ thị: đường cung cà phê dịch trái, giá cân bằng tăng; bên cạnh là đường cầu trà dịch phải. Lúc này bạn phải quyết định đường nào dịch và dịch về phía nào, đúng thứ đề thi hay hỏi.
Khi nào hình chỉ là trang trí
- Tô màu không theo quy ước. Nếu màu hồng hôm nay là định nghĩa, mai là ví dụ, màu không mang thông tin gì.
- Vẽ hình minh hoạ cảm tính. Một chiếc bóng đèn cạnh chữ “ý tưởng” không giúp nhớ ý tưởng nào.
- Dành nhiều thời gian trình bày hơn suy nghĩ. Một sơ đồ lộn xộn tự vẽ trong mười phút thường có ích hơn một trang ghi chép đẹp mất một tiếng.
- Chép hình từ sách. Bạn giữ lại hình dáng, không giữ lại cấu trúc.
Áp dụng: quy trình “vẽ – đối chiếu – vẽ lại”
- Đọc một đoạn nội dung có cấu trúc (một quy trình, một cơ chế, một nhóm khái niệm), không nhìn hình trong sách.
- Gấp sách, tự vẽ bằng kiểu hình phù hợp trong bảng trên. Chỗ nào không chắc, để dấu hỏi thay vì đoán mò.
- Mở sách, đối chiếu với đoạn văn và hình gốc. Sửa bằng bút màu khác.
- Hai ngày sau, vẽ lại từ trí nhớ trên tờ giấy trắng mới. So với bản đã sửa.
- Nói thành lời theo sơ đồ: dùng hình làm khung, giải thích toàn bộ quá trình bằng câu hoàn chỉnh.
Bước 5 là chỗ hai kênh gặp nhau: bạn có hình và có lời cho cùng một nội dung, và mỗi kênh kiểm tra kênh kia.
Dành cho người học trên máy tính bảng
Vẽ bằng bút trên máy tính bảng có tác dụng như trên giấy, miễn là bạn tự vẽ chứ không kéo thả hình mẫu. Tránh dùng quá nhiều thời gian chọn màu, font và bố cục; ứng dụng càng nhiều tính năng càng dễ biến buổi học thành buổi thiết kế.
Chọn ngay một quá trình trong môn bạn thấy khó nhất tuần này. Không mở sách, vẽ nó ra trên một tờ giấy trắng trong mười phút. Những chỗ bạn phải để dấu hỏi là danh sách việc cần học của buổi tối nay.
Câu hỏi thường gặp
Mã hoá kép là gì?
Là ý tưởng rằng thông tin được lưu cả dưới dạng lời và dạng hình thì dễ nhớ và dễ gọi ra hơn chỉ một dạng. Trong học tập, nó có nghĩa là kết hợp chữ với sơ đồ, hình, dòng thời gian có liên quan thật sự đến nội dung.
Không biết vẽ thì có dùng được cách này không?
Được. Sơ đồ học tập chỉ cần hình hộp, mũi tên, trục và vài ký hiệu đơn giản. Giá trị nằm ở việc quyết định cái gì nối với cái gì, không nằm ở nét vẽ.
Sơ đồ tư duy và bản đồ khái niệm khác nhau thế nào?
Sơ đồ tư duy toả nhánh từ một chủ đề trung tâm, thường không ghi rõ quan hệ. Bản đồ khái niệm nối các khái niệm bằng mũi tên có ghi quan hệ như “gây ra”, “là một loại của”, nên buộc bạn suy nghĩ kỹ hơn.
Chép lại hình trong sách có tác dụng như tự vẽ không?
Kém hơn nhiều. Chép hình giữ lại hình dáng, còn tự vẽ từ trí nhớ hoặc từ đoạn văn buộc bạn dựng lại cấu trúc. Thử vẽ trước, rồi mới mở hình trong sách ra đối chiếu.
Tô màu ghi chép có giúp nhớ lâu hơn không?
Chỉ khi màu mang ý nghĩa nhất quán, ví dụ màu đỏ luôn là nguyên nhân, màu xanh luôn là hệ quả. Tô màu để trang ghi chép đẹp hơn tốn thời gian mà không giúp gì cho trí nhớ.
